Dương tính giả là khi một phép thử báo “có” trong khi thực tế là “không”. Điều khiến nhiều người bất ngờ là: với một bệnh hiếm, ngay cả xét nghiệm khá tốt cũng có thể cho phần lớn kết quả dương tính rơi vào người không mắc, vì số người khoẻ quá đông nên một tỷ lệ báo nhầm nhỏ vẫn ra nhiều ca.
Bạn gặp chuyện này ở phòng khám khi làm xét nghiệm sàng lọc, ở cổng sân bay khi máy soi kêu, trên điện thoại khi thư thường bị đẩy vào mục thư rác, ở nhà khi chuông báo khói kêu lúc chiên cá. Bài này dùng chính cái chuông báo khói trong bếp làm hình ảnh xuyên suốt, rồi tính qua một nhóm 1.000 người giả định để thấy vì sao “dương tính” không đồng nghĩa với “chắc chắn mắc”.
Chuông báo khói trong bếp: một hình ảnh cho cả bốn ô kết quả
Hình dung căn bếp nhà bạn có gắn một chuông báo khói trên trần. Chuông được làm để nhạy: chỉ cần có khói là kêu. Mỗi tối bạn nấu nướng, có hôm chiên cá, có hôm rang tỏi, khói bốc lên và chuông kêu inh ỏi. Bếp cháy thật thì cả đời có khi chưa gặp lần nào. Vậy mỗi lần nghe chuông, khả năng cao là do chảo cá chứ không phải lửa. Bốn khả năng có thể xảy ra được gắn với thuật ngữ như sau.
| Chuyện trong bếp | Thuật ngữ xét nghiệm | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Có cháy, chuông kêu | Dương tính thật | Phép thử báo có và đúng là có |
| Không cháy, chuông vẫn kêu vì chiên cá | Dương tính giả | Phép thử báo có nhưng thật ra không |
| Có cháy âm ỉ, chuông im | Âm tính giả | Phép thử báo không nhưng thật ra có |
| Không cháy, chuông im | Âm tính thật | Phép thử báo không và đúng là không |
| Chuông bắt được bao nhiêu phần trong các lần cháy thật | Độ nhạy | Càng cao càng ít bỏ sót |
| Chuông im được bao nhiêu phần trong các buổi nấu không cháy | Độ đặc hiệu | Càng cao càng ít báo nhầm |
| Nghe chuông kêu thì bao nhiêu phần là cháy thật | Giá trị dự báo dương tính | Câu người nhận kết quả thật sự quan tâm |
Dòng cuối là chỗ mấu chốt. Độ nhạy và độ đặc hiệu là đặc tính của cái chuông. Còn “nghe kêu thì có bao nhiêu phần là cháy thật” lại phụ thuộc thêm một thứ nằm ngoài cái chuông: nhà bạn hay cháy tới mức nào. Bếp hầu như không bao giờ cháy thì phần lớn tiếng chuông là báo nhầm, dù chuông tốt.
Tính qua 1.000 người giả định, từng bước một
Ví dụ giả định với số tròn, không phải số liệu của bất kỳ xét nghiệm có thật nào. Một bệnh có tỷ lệ mắc 2% trong cộng đồng được sàng lọc. Xét nghiệm bắt được 90% người mắc (độ nhạy 90%) và báo nhầm 5% người không mắc (độ đặc hiệu 95%).
- Lấy 1.000 người đi sàng lọc. Mắc bệnh: 2% của 1.000 là 20 người. Không mắc: 1.000 − 20 = 980 người.
- Trong 20 người mắc, xét nghiệm bắt được 90%: 20 × 0,9 = 18 người dương tính thật. Bỏ sót 20 − 18 = 2 người, đó là âm tính giả.
- Trong 980 người không mắc, xét nghiệm báo nhầm 5%: 980 × 0,05 = 49 người dương tính giả. Còn lại 980 − 49 = 931 người âm tính thật.
- Tổng số người nhận kết quả dương tính: 18 + 49 = 67 người.
- Trong 67 người đó, người mắc thật là 18. Tỷ lệ: 18 ÷ 67 ≈ 0,27, tức khoảng 27%.
- Nói cách khác, với các giả định trên, cứ khoảng bốn người cầm tờ kết quả dương tính thì chỉ chừng một người mắc thật, ba người còn lại là báo nhầm.
Con số 27% nghe ngược với trực giác, vì xét nghiệm “đúng 90%” và “chỉ sai 5%”. Lý do nằm ở bước 3: 5% của một nhóm rất đông (980 người) vẫn lớn hơn 90% của một nhóm nhỏ (20 người). Đây chính là cái bếp hiếm khi cháy: chuông kêu vì cá nhiều hơn vì lửa.
Cùng xét nghiệm đó, đổi nhóm người thì kết quả đổi hẳn
Bây giờ giữ nguyên cái chuông, chỉ đổi căn bếp. Ví dụ giả định thứ hai: xét nghiệm y hệt (độ nhạy 90%, độ đặc hiệu 95%), nhưng làm cho những người đã có triệu chứng nghi ngờ, nơi tỷ lệ mắc là 30%.
Lấy 1.000 người. Mắc: 300 người, không mắc: 700 người. Dương tính thật: 300 × 0,9 = 270. Dương tính giả: 700 × 0,05 = 35. Tổng dương tính: 270 + 35 = 305. Tỷ lệ mắc thật trong số dương tính: 270 ÷ 305 ≈ 0,885, tức khoảng 89%.
Cùng một tờ giấy ghi “dương tính”, ở nhóm sàng lọc rộng thì chỉ khoảng 27% là mắc thật, ở nhóm đã có triệu chứng thì khoảng 89%. Đó là lý do bác sĩ luôn hỏi triệu chứng, tiền sử, và vì sao cùng một kết quả mà lời giải thích cho hai người có thể khác nhau.
Trong bếp, điều này giống như cùng cái chuông đó, nhưng một nhà để chuông trong bếp nấu ăn hằng ngày, một nhà để chuông trong kho chứa đồ không bao giờ có khói. Chuông trong kho mà kêu thì đáng chạy ra xem ngay, chuông trong bếp mà kêu thì trước hết nhìn chảo.
Đây cũng là lý do sàng lọc thường có hai bước. Bước đầu dùng phép thử nhạy, rẻ, làm được cho nhiều người, chấp nhận báo nhầm. Bước sau dùng phép thử chắc hơn cho riêng nhóm dương tính, giống như nghe chuông xong thì mở cửa bếp nhìn tận mắt.
Chuông báo khói đúng tới đâu, và chỗ nó gãy
Hình ảnh chuông báo khói giữ đúng logic của bốn ô kết quả và vai trò của tỷ lệ nền. Nhưng có mấy chỗ nó đơn giản hoá quá mức.
Thứ nhất, cháy hay không cháy là chuyện rõ ràng, còn bệnh thì có nhiều mức. Một số xét nghiệm cho ra con số liên tục, người ta chọn một ngưỡng để gọi là dương tính. Hạ ngưỡng thì bắt được nhiều người mắc hơn nhưng báo nhầm cũng nhiều hơn, nâng ngưỡng thì ngược lại. Chuông báo khói thật cũng có ngưỡng, nhưng người dùng không chỉnh được, còn trong y học ngưỡng là một lựa chọn có cân nhắc.
Thứ hai, khói chiên cá không gây hại gì, còn một kết quả dương tính giả trong y tế có cái giá thật: lo lắng, xét nghiệm thêm, đôi khi can thiệp không cần thiết. Ngược lại, âm tính giả có thể làm chậm phát hiện bệnh.
Thứ ba, các con số độ nhạy, độ đặc hiệu trong bài là giả định. Mỗi xét nghiệm thật có thông số riêng, thay đổi theo thời điểm làm, cách lấy mẫu, nhóm người.
Khi nào nên gặp bác sĩ: mọi kết quả dương tính của xét nghiệm sàng lọc đều nên mang tới bác sĩ để được giải thích và hẹn bước xác nhận nếu cần; không tự kết luận mình mắc bệnh, cũng không tự bỏ qua. Có triệu chứng nặng, đột ngột thì đi cấp cứu hoặc gọi 115, không chờ kết quả xét nghiệm.
Hiểu lầm hay gặp và vì sao sai
“Xét nghiệm chính xác 95% thì dương tính là 95% mắc bệnh”. Sai. Con số 95% thường là độ đặc hiệu hoặc độ nhạy, tức là đặc tính của phép thử. Xác suất mắc khi đã dương tính còn phụ thuộc tỷ lệ mắc trong nhóm người, như phép tính 1.000 người ở trên.
“Đã dương tính giả nhiều thì xét nghiệm đó vô dụng”. Không đúng. Phép thử sàng lọc được thiết kế để bỏ sót ít, chấp nhận báo nhầm, rồi bước sau mới lọc lại. Chuông báo khói kêu oan nhiều lần vẫn đáng gắn.
“Âm tính là chắc chắn không có bệnh”. Chưa chắc. Có âm tính giả, nhất là khi làm quá sớm hoặc mẫu lấy chưa đạt. Nếu triệu chứng vẫn còn, cần quay lại bác sĩ.
“Làm lại lần hai cùng một xét nghiệm là đủ để chắc”. Tuỳ trường hợp. Nếu lý do báo nhầm nằm ở chính người được thử, làm lại cùng phép thử có thể nhầm y như cũ, giống chiên cá lần hai chuông lại kêu. Bước xác nhận thường dùng phép thử khác.
“Tỷ lệ mắc trong cộng đồng chẳng liên quan gì tới mình”. Ngược lại, nó là điểm xuất phát của phép tính. Chính vì thế bác sĩ hỏi tuổi, triệu chứng, tiền sử: để biết bạn đang đứng trong “căn bếp” nào.
Khái niệm hay bị nhầm với dương tính giả
Dương tính giả thường bị lẫn với ba khái niệm đi cùng. Bảng dưới dùng lại ví dụ giả định 1.000 người sàng lọc rộng ở phía trên.
| Khái niệm | Câu hỏi nó trả lời | Trong ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Tỷ lệ dương tính giả | Trong số người KHÔNG mắc, bao nhiêu phần bị báo nhầm | 49 trên 980, tức 5% |
| Phần kết quả dương tính là giả | Trong số người nhận kết quả dương tính, bao nhiêu phần không mắc | 49 trên 67, khoảng 73% |
| Độ nhạy | Trong số người mắc, bao nhiêu phần được bắt | 18 trên 20, tức 90% |
| Giá trị dự báo dương tính | Đã dương tính thì bao nhiêu phần là mắc thật | 18 trên 67, khoảng 27% |
| Âm tính giả | Người mắc mà bị báo âm tính | 2 người |
Hai dòng đầu là chỗ nhầm phổ biến nhất: “tỷ lệ dương tính giả 5%” và “73% kết quả dương tính là giả” nói về hai mẫu số khác nhau, một bên chia cho người không mắc, một bên chia cho người có kết quả dương tính. Đọc bất kỳ con số tỷ lệ nào, câu đầu tiên nên hỏi là: chia cho ai?
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi người thân cầm tờ kết quả dương tính về và hoảng, bạn nói thế này trước khi cùng họ đi gặp bác sĩ:
Một: Xét nghiệm giống cái chuông báo khói, nó được làm để kêu sớm, nên đôi khi kêu cả lúc chỉ có khói chiên cá. Hai: Bệnh càng hiếm thì trong số người có chuông kêu, người bị thật càng ít, nhiều khi chỉ khoảng một phần tư. Ba: Vì thế dương tính sàng lọc là lý do để đi khám tiếp, chưa phải là kết luận.
Câu thứ ba quan trọng hơn cả, vì nó tránh được hai thái cực: hoảng sợ như thể đã có chẩn đoán, hoặc coi thường như thể xét nghiệm vô nghĩa. Cả ba câu cũng không nhắc con số chính xác nào cho riêng người đó, vì con số ấy chỉ bác sĩ tính được khi biết triệu chứng và tiền sử. Con số “một phần tư” chỉ là ví dụ giả định trong bài; với nhóm người khác hay xét nghiệm khác, tỷ lệ có thể cao hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Dương tính giả là gì?
Là khi phép thử cho kết quả dương tính, tức báo có, trong khi người được thử thật ra không mắc. Nó giống chuông báo khói kêu vì khói chiên cá chứ không phải vì cháy.
Vì sao xét nghiệm tốt mà vẫn nhiều kết quả dương tính giả?
Vì khi bệnh hiếm, số người không mắc rất đông. Một tỷ lệ báo nhầm nhỏ nhân với một nhóm rất đông vẫn ra nhiều ca, có khi nhiều hơn số người mắc thật được phát hiện.
Âm tính giả khác dương tính giả thế nào?
Dương tính giả là báo có mà thật ra không, âm tính giả là báo không mà thật ra có. Một bên gây lo lắng và xét nghiệm thêm, một bên có thể làm chậm phát hiện bệnh.
Giá trị dự báo dương tính là gì?
Là tỷ lệ người mắc thật trong số những người có kết quả dương tính. Nó phụ thuộc cả chất lượng xét nghiệm lẫn tỷ lệ mắc bệnh của nhóm người được thử, nên cùng một xét nghiệm có thể khác nhau giữa các nhóm.
Có kết quả sàng lọc dương tính thì nên làm gì?
Mang kết quả tới bác sĩ để được giải thích và hẹn bước xác nhận nếu cần. Không tự kết luận mình mắc bệnh, không tự mua thuốc, cũng không bỏ qua. Có dấu hiệu cấp cứu thì gọi 115.
Vì sao bác sĩ hỏi triệu chứng trước khi đọc kết quả?
Vì triệu chứng và tiền sử cho biết bạn thuộc nhóm có tỷ lệ mắc cao hay thấp. Cùng một kết quả dương tính, ở nhóm có triệu chứng thì khả năng mắc thật cao hơn nhiều so với nhóm sàng lọc rộng.