Định giá doanh nghiệp bằng "mấy năm lời" nghĩa là lấy giá mua chia cho lợi nhuận một năm, xem người mua đang trả bằng bao nhiêu năm lời. Trên thị trường chứng khoán, con số đó gọi là P/E: giá một cổ phần chia lợi nhuận một năm của mỗi cổ phần. P/E bằng 10 nghĩa là, nếu lời giữ nguyên, phải mười năm lời mới đủ giá đã trả.
Bạn gặp cách nghĩ này ngoài đời khi ai đó sang lại quán cà phê và nói "anh tính em ba năm lời thôi", và gặp chữ P/E trên bản tin tài chính khi người ta bàn thị trường "đắt" hay "rẻ". Bài này dùng chuyện sang nhượng một tiệm giặt ủi để giải thích phép chia đó, vì sao hai tiệm cùng lời lại bán giá rất khác nhau, và chỗ nào phép chia đơn giản này đánh lừa người đọc.
Sang lại tiệm giặt ủi: hình ảnh dùng xuyên bài
Hình dung chị Tư muốn mua lại một tiệm giặt ủi trong khu dân cư. Chủ tiệm cho xem sổ: sau khi trừ tiền thuê, điện nước, lương, khấu hao máy và thuế, mỗi năm tiệm lời 200 triệu đồng. Chủ hỏi giá 1 tỷ. Chị Tư nhẩm: 1 tỷ chia 200 triệu là năm năm lời. Câu hỏi của chị không phải "1 tỷ có nhiều không" mà là "năm năm lời có xứng không". Các yếu tố của câu chuyện ứng với thuật ngữ như sau:
| Tiệm giặt ủi | Thuật ngữ |
|---|---|
| Giá chủ tiệm hỏi bán cả tiệm: 1 tỷ | Giá trị vốn hoá, giá mua cả doanh nghiệp |
| Lời ròng một năm: 200 triệu | Lợi nhuận sau thuế |
| 1 tỷ : 200 triệu = 5 năm lời | Hệ số P/E bằng 5 |
| Nếu chia tiệm thành 1.000 phần: mỗi phần giá 1 triệu, lời 200.000 đồng | Giá một cổ phần (P) và lợi nhuận mỗi cổ phần (EPS) |
| 200 triệu : 1 tỷ = 20% mỗi năm | Lợi suất lợi nhuận, nghịch đảo của P/E |
Tính cho cả tiệm hay tính cho từng phần đều ra cùng một con số: 1 tỷ chia 200 triệu, hay 1 triệu chia 200.000, đều là 5. Đó là lý do P/E so sánh được giữa công ty lớn và công ty nhỏ.
Máy chạy thế nào: từ sổ sách tới con số P/E
Một con số P/E trên bảng tin được dựng qua những khâu sau:
- Lấy lợi nhuận sau thuế. Thường là tổng bốn quý gần nhất. Đây là lời đã trừ mọi chi phí, kể cả khấu hao và lãi vay.
- Chia cho số cổ phần. Ra lợi nhuận mỗi cổ phần, viết tắt EPS. Tiệm giặt ủi chia 1.000 phần thì mỗi phần lời 200.000 đồng một năm.
- Lấy giá thị trường của một cổ phần. Giá vừa khớp, phản ánh người mua đang trả bao nhiêu.
- Chia giá cho EPS. Ra P/E, đọc là "người mua đang trả bằng mấy năm lời".
- Đặt cạnh các doanh nghiệp tương tự. Một con số P/E đứng một mình ít ý nghĩa; nó chỉ nói lên điều gì đó khi so với doanh nghiệp cùng ngành hoặc với chính nó qua các năm.
Giá ở tử số đổi liên tục, còn lợi nhuận ở mẫu số chỉ đổi mỗi quý. Vì thế P/E trên bảng tin chủ yếu nhảy theo giá, và nhảy mạnh khi công ty vừa công bố lợi nhuận mới.
Ví dụ số giả định: tiệm đứng yên và tiệm đang lớn
Ví dụ giả định, số tròn. Hai tiệm giặt ủi, cùng hỏi giá 1 tỷ đồng. Giả định thêm rằng mọi con số tương lai dưới đây đúng như dự tính — điều ngoài đời không ai bảo đảm được.
- Tiệm A ở khu đã ổn định, lời đều 200 triệu mỗi năm. P/E = 1.000 : 200 = 5. Sau năm năm, tổng lời 5 × 200 = 1.000 triệu, vừa đủ giá mua.
- Tiệm B mới mở ở khu chung cư đang lấp đầy, năm nay lời 100 triệu. P/E = 1.000 : 100 = 10, nghe "đắt" gấp đôi tiệm A.
- Giả định lời tiệm B tăng 50% mỗi năm trong năm năm: 100; 150; 225; 337,5; 506,25 triệu.
- Cộng dồn tiệm B: sau bốn năm 100 + 150 + 225 + 337,5 = 812,5 triệu; sau năm năm 812,5 + 506,25 = 1.318,75 triệu, vượt giá mua.
- Như vậy, nếu tăng trưởng giữ được, tiệm B P/E 10 cũng hoàn vốn trong khoảng năm năm như tiệm A P/E 5, và sau đó lời mỗi năm cao hơn hẳn.
- Nếu lời tiệm B đứng yên ở 100 triệu, phải 1.000 : 100 = 10 năm mới đủ giá mua, gấp đôi tiệm A.
Toàn bộ khác biệt giữa P/E 5 và P/E 10 nằm ở giả định về tương lai. Người trả giá cao đang đặt cược rằng lời sẽ tăng; nếu cược sai, họ chờ lâu gấp đôi. P/E không cho biết ai đúng, chỉ cho biết giá hiện tại đang ngầm giả định điều gì.
Vì sao cùng lời mà mỗi tiệm bán một giá
Ngoài tốc độ lớn lên, chị Tư còn để ý mấy thứ khác khi quyết "mấy năm lời là xứng". Thứ nhất là độ chắc của khoản lời. Tiệm có khách quen ký hợp đồng giặt đồ cho khách sạn hằng tháng thì lời ổn định hơn tiệm sống nhờ khách vãng lai. Lời càng chắc, người mua càng chịu trả nhiều năm hơn.
Thứ hai là chất lượng của con số lời. Nếu năm ngoái chủ tiệm bán lại một máy giặt cũ được 50 triệu và cộng vào lời, thì 200 triệu đó có 50 triệu không lặp lại. Nếu máy móc đã cũ, sắp phải thay toàn bộ, thì khoản lời sắp tới sẽ bị chi phí thay máy ăn bớt. Thứ ba là rủi ro bên ngoài: hợp đồng thuê mặt bằng còn mấy năm, khu này có sắp giải toả không, có đối thủ sắp mở bên cạnh không.
Ở thị trường chung, mặt bằng lãi suất trong nền kinh tế cũng ảnh hưởng tới số năm người ta chịu chờ: khi tiền gửi đem lại ít, người ta dễ chấp nhận trả nhiều năm lời hơn cho một doanh nghiệp, và ngược lại. Bài này không nhận định mức P/E nào là hợp lý cho thị trường hiện tại.
Phép "mấy năm lời" đúng tới đâu, từ đâu phải bỏ
Hình ảnh sang tiệm đúng ở ý cốt lõi: mua một doanh nghiệp là mua dòng lời tương lai của nó, và giá có thể quy ra số năm lời. Đây là cách nghĩ có ích để không bị một con số giá đứng một mình làm choáng.
Phép tính gãy ở mấy chỗ. Khi doanh nghiệp lỗ, mẫu số âm hoặc bằng không, P/E mất nghĩa. Khi lời năm nay bất thường cao vì một khoản thu một lần, P/E trông rất thấp mà thật ra không rẻ. Lợi nhuận kế toán cũng không phải tiền mặt: một doanh nghiệp lời đẹp mà tiền kẹt trong nợ khách hàng thì "năm năm lời" trên giấy chưa chắc thành năm năm tiền về.
Ngoài ra, người mua cổ phần lẻ khác chị Tư ở chỗ không cầm được chìa khoá tiệm. Chị Tư mua cả tiệm thì toàn bộ lời là của chị. Người giữ vài cổ phần chỉ nhận phần lời qua cổ tức nếu công ty chia, hoặc qua giá cổ phần nếu người khác chịu trả cao hơn. "Mấy năm lời" vì thế là một cách đọc giá, không phải một lời hứa về số năm hoàn vốn.
Những hiểu lầm hay gặp về P/E
P/E thấp là rẻ, P/E cao là đắt. P/E thấp có thể vì thị trường dự đoán lời sẽ giảm, P/E cao có thể vì lời đang tăng nhanh. Rẻ hay đắt phụ thuộc tương lai, mà P/E chỉ dùng lời quá khứ.
P/E bằng 10 nghĩa là chắc chắn mười năm hoàn vốn. Chỉ đúng nếu lời giữ nguyên và toàn bộ lời về tay người mua. Cả hai điều kiện hiếm khi đúng với người giữ cổ phần lẻ.
So P/E giữa hai ngành khác nhau là đủ biết bên nào hơn. Mỗi ngành có tốc độ lớn, độ chắc của lời và nhu cầu vốn khác nhau, nên mức P/E quen thuộc khác nhau. So trong cùng ngành mới có nghĩa hơn.
P/E là chỉ số đủ để quyết định. P/E chỉ là một phép chia. Nó không cho biết nợ, tiền mặt, chất lượng lời hay rủi ro. Bài viết không dùng nó để khuyên mua bán.
P/E hay bị nhầm với những khái niệm nào
Các tỷ số dưới đây hay được nhắc cạnh P/E trên bản tin:
| Khái niệm | Ở tiệm giặt ủi | Khác P/E ở chỗ |
|---|---|---|
| P/E | Giá 1 tỷ : lời năm 200 triệu = 5 | (gốc so sánh) Giá so với lời |
| EPS | Lời 200.000 đồng mỗi phần | Chỉ là mẫu số, không có giá trong đó |
| P/B | Giá 1 tỷ : giá trị sổ sách máy móc, tiền, trừ nợ | Giá so với tài sản ròng trên sổ, không phải với lời |
| Tỷ suất cổ tức | Phần lời chủ thật sự chia ra : giá | Chỉ tính phần được chia, không tính phần giữ lại |
| Thời gian hoàn vốn thật | Số năm tiền mặt thực nhận đủ bù giá mua | Dùng tiền thật và lời tương lai, không phải lời năm gần nhất |
Cặp hay bị đánh đồng nhất là P/E và thời gian hoàn vốn thật. P/E dùng lời của năm gần nhất và giả định nó đứng yên; thời gian hoàn vốn thật phụ thuộc lời sau này và phần tiền người mua thật sự nhận được.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi người nhà nghe bản tin nói "thị trường đang giao dịch ở P/E khoảng mười mấy lần" và hỏi nghĩa là gì, ba câu sau là đủ:
Một. Lấy giá mua chia cho tiền lời một năm thì biết mình đang trả bằng mấy năm lời.
Hai. Người ta chịu trả nhiều năm lời hơn khi tin tiền lời sẽ tăng và chắc chắn, chịu trả ít năm hơn khi thấy rủi ro.
Ba. Con số này chỉ dựa trên lời năm vừa qua, nên nó cho biết người mua đang kỳ vọng gì, không cho biết họ đúng hay sai.
Bài này chỉ giải thích cách đọc một phép chia phổ biến. Quyết định mua bán doanh nghiệp hay cổ phiếu cần nhiều thông tin hơn và cần người có chuyên môn. Khi nghe ai đó nói một công ty "rẻ vì P/E thấp", câu hỏi đáng đặt lại là: lời năm vừa rồi có lặp lại được không, và thị trường đang lo điều gì mà chỉ chịu trả ít năm như vậy.
Câu hỏi thường gặp
P/E được tính theo lợi nhuận năm nào?
Thường dùng tổng lợi nhuận bốn quý gần nhất. Có nơi dùng lợi nhuận dự phóng cho năm tới, gọi là P/E dự phóng; con số này phụ thuộc vào dự báo nên có thể sai lệch nhiều.
Doanh nghiệp lỗ thì P/E bằng bao nhiêu?
Khi lợi nhuận âm, phép chia không còn ý nghĩa và thường được ghi là không xác định. Người ta phải dùng thước đo khác như giá so với doanh thu hay so với tài sản.
Sang nhượng cửa hàng ngoài đời có tính theo năm lời không?
Nhiều người nhẩm theo cách đó, cộng thêm giá trị máy móc, hàng tồn và tiền cọc mặt bằng. Phép nhẩm này chỉ để tham khảo, giá cuối cùng là chuyện thoả thuận giữa hai bên.
Lợi suất lợi nhuận là gì?
Là nghịch đảo của P/E: lời một năm chia cho giá. P/E bằng 5 thì lợi suất lợi nhuận 20%, P/E bằng 20 thì 5%. Con số này dễ đặt cạnh các khoản sinh lời khác hơn.
Vì sao P/E của một công ty đổi liên tục trong ngày?
Vì giá ở tử số thay đổi mỗi lần khớp lệnh, trong khi lợi nhuận ở mẫu số chỉ cập nhật theo quý. Mỗi khi công ty công bố lợi nhuận mới, P/E có thể nhảy hẳn lên hoặc xuống.
P/E có dùng để định giá công ty chưa niêm yết không?
Có, người ta hay so với P/E của các công ty niêm yết cùng ngành rồi điều chỉnh vì công ty chưa niêm yết khó mua bán hơn. Đây là một cách tham khảo, không phải công thức ra giá cố định.