Điện giải là những chất khi tan trong nước thì tách thành hạt mang điện, như natri, kali, clo, canxi, magie. Nhờ chúng, dịch trong cơ thể dẫn được tín hiệu điện cho tim, thần kinh, cơ, và chúng quyết định nước nằm ở đâu: nước luôn đi về phía nhiều muối hơn. Mỗi tế bào giống một cục pin nhỏ, được nạp bằng cách giữ natri bên ngoài, kali bên trong.
Bạn gặp chữ này trên chai nước bù khoáng, trong lời dặn khi người nhà bị tiêu chảy, trên tờ xét nghiệm máu có dòng natri, kali, hay khi ai đó bị chuột rút giữa trời nắng. Bài này dựng lại cái máy: vì sao muối hoà nước mới thành "điện", tế bào nạp pin thế nào, nước di chuyển theo muối ra sao, và vì sao uống thật nhiều nước chưa chắc đã tốt.
Bình ắc quy xe máy: dựng hình ảnh
Chiếc xe máy nào cũng có bình ắc quy. Bên trong là các tấm cực ngâm trong một dung dịch. Nước cất tinh khiết gần như không dẫn điện; phải có chất hoà tan tách ra thành hạt mang điện thì dòng điện mới chạy qua được. Người thợ sửa xe gọi dung dịch ấy là nước điện ly. Cơ thể bạn cũng ngâm trong "nước điện ly" của riêng nó: máu và dịch quanh tế bào.
| Bình ắc quy | Cơ thể | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dung dịch điện ly trong bình | Máu, dịch quanh tế bào, dịch trong tế bào | Đều là nước có hoà tan các hạt mang điện |
| Các hạt mang điện trong dung dịch | Natri, kali, clo, canxi, magie, bicarbonat | Đó chính là "điện giải" |
| Hai cực của bình, một bên dương một bên âm | Bên ngoài và bên trong màng tế bào | Chênh lệch tạo ra hiệu điện thế nhỏ |
| Bộ sạc nạp lại bình | Bơm natri – kali trên màng tế bào | Tốn năng lượng ATP để giữ chênh lệch |
| Bật công tắc cho dòng điện chạy | Mở các cổng ion trên màng | Tạo xung điện thần kinh, nhịp tim |
| Mực nước trong bình | Lượng nước trong và ngoài tế bào | Do muối quyết định nước đứng ở đâu |
Với hình ảnh này, chữ "điện giải" bớt bí ẩn: "điện" vì các hạt mang điện, "giải" vì chúng được giải phóng ra khi hoà tan. Muối ăn hoà vào nước là ví dụ gần nhất: nó tách thành natri và clo.
Tế bào nạp pin và nước đi theo muối: máy chạy thế nào
Nạp pin. Trên màng mỗi tế bào có vô số bơm, mỗi vòng bơm đẩy natri ra ngoài và kéo kali vào trong, tiêu tốn ATP. Kết quả: bên ngoài nhiều natri, bên trong nhiều kali. Thêm việc màng cho kali rò ra dễ hơn natri lọt vào, mặt trong màng tích điện âm hơn mặt ngoài. Mỗi tế bào thành một cục pin đã sạc, chờ được dùng.
Phát điện. Khi tế bào thần kinh nhận kích thích, các cổng natri mở ra trong chớp mắt, natri ùa vào, điện thế đảo chiều, rồi cổng kali mở để kéo về. Sự đảo chiều ấy lan dọc sợi thần kinh như ngọn lửa chạy theo sợi ngòi, đó là xung thần kinh. Tim, cơ cũng dựa vào cùng cơ chế. Vì vậy natri, kali lệch nhiều thì nhịp tim, sức cơ, sự tỉnh táo bị ảnh hưởng.
Nước đi theo muối. Màng tế bào cho nước qua dễ, còn muối thì phải đi qua cổng. Khi một bên đậm muối hơn, nước tự thấm từ bên loãng sang bên đậm để cân bằng, gọi là thẩm thấu. Rau ngâm nước muối héo đi vì nước trong rau bị kéo ra ngoài; ngâm rau héo vào nước lã, rau tươi lại vì nước thấm ngược vào. Tế bào trong người cũng phồng hay teo theo cùng nguyên lý.
Thận giữ thăng bằng. Thận lọc máu liên tục, quyết định giữ hay thải bao nhiêu natri, kali, nước, dưới sự chỉ huy của hormone và cảm giác khát. Nhờ vậy nồng độ trong máu dao động rất hẹp.
Ví dụ số giả định: đổ mồ hôi rồi uống toàn nước lọc
Các con số sau là ví dụ giả định với đơn vị quy ước, để thấy hướng thay đổi chứ không phải số đo y khoa. Giả sử phần dịch bên ngoài tế bào của một người là 15 lít, chứa 135 đơn vị muối. Nồng độ là 135 : 15 = 9 đơn vị mỗi lít.
Bước 1, đổ mồ hôi: làm việc ngoài nắng, người này mất 3 lít mồ hôi. Mồ hôi mặn nhưng loãng hơn máu, giả định 4 đơn vị mỗi lít, tức mất 3 × 4 = 12 đơn vị muối. Còn lại 15 − 3 = 12 lít dịch và 135 − 12 = 123 đơn vị muối. Nồng độ: 123 : 12 = 10,25 đơn vị mỗi lít, đặc hơn trước. Người này thấy khát — cơ thể đang báo cần nước.
Bước 2, uống bù toàn nước lọc: uống 3 lít nước lọc, dịch về lại 15 lít, nhưng muối vẫn là 123 đơn vị. Nồng độ: 123 : 15 = 8,2 đơn vị mỗi lít, thấp hơn mức ban đầu 9 khoảng (9 − 8,2) : 9 ≈ 8,9%. Dịch bên ngoài loãng đi, nước bắt đầu thấm vào trong tế bào, tế bào phồng nhẹ.
Bước 3, cơ thể tự sửa: ở người khoẻ, thận thải bớt nước dư ra nước tiểu và bữa ăn sau bù muối, nồng độ trở về quanh 9. Ví dụ cho thấy: thứ quyết định không phải bạn uống bao nhiêu nước mà là nước và muối có đi cùng nhau không. Khi mất nhiều cả nước lẫn muối trong thời gian ngắn, như tiêu chảy nặng, khả năng tự sửa có thể không theo kịp — đó là lúc nhân viên y tế cân nhắc dung dịch bù có cả muối lẫn đường theo tỷ lệ phù hợp.
Bình ắc quy đúng tới đâu, chỗ nào phải bỏ
Ắc quy giúp hiểu chữ "điện" trong điện giải, nhưng cơ thể không phải một bình chứa đứng yên.
- Cơ thể không có một bình mà có hàng nghìn tỷ bình. Mỗi tế bào là một cục pin riêng, nạp riêng, phóng riêng, và chúng nói chuyện với nhau bằng chính các xung điện ấy.
- Ắc quy dùng dòng điện để chạy máy, cơ thể dùng nó để truyền tin. Xung thần kinh không phải điện chảy dọc dây như dây đồng, mà là sự đảo chiều điện thế lan dần trên màng.
- Nồng độ trong cơ thể được giữ hẹp hơn nhiều. Dung dịch ắc quy có thể đặc hay loãng trong một khoảng rộng; natri, kali trong máu chỉ lệch không nhiều đã gây triệu chứng.
- Không đổ thêm nước cất là xong. Thợ sửa xe châm nước cất cho bình; với cơ thể, chỉ châm nước mà không có muối, như ví dụ giả định ở trên, có thể làm dịch loãng đi.
- Canxi, magie có nhiều vai trò khác. Canxi còn là tín hiệu co cơ, đông máu, vật liệu xương; magie tham gia hàng trăm phản ứng. Hình ảnh pin chỉ phản ánh phần "điện" của chúng.
Dùng hình ảnh ắc quy để hiểu vì sao muối khoáng liên quan tới tim, thần kinh, cơ; còn khi bàn chuyện uống bao nhiêu, bù thế nào, phải nghĩ tới thận và cả hệ thống tự điều chỉnh.
Những hiểu lầm hay gặp về điện giải
"Uống càng nhiều nước càng tốt." Thận người khoẻ xử lý được lượng nước khá lớn, nhưng uống quá nhiều trong thời gian ngắn, nhất là khi đã mất muối qua mồ hôi, có thể làm natri máu hạ, gây buồn nôn, đau đầu, lú lẫn. Nhu cầu nước mỗi người khác nhau.
"Ngày nào cũng cần uống nước điện giải." Với sinh hoạt thường ngày, bữa ăn bình thường đã cung cấp đủ muối khoáng cho đa số người. Nước điện giải có chỗ dùng trong những hoàn cảnh mất nhiều nước, muối; dùng thường xuyên có khi còn thêm đường, thêm muối không cần.
"Điện giải chỉ là muối ăn." Muối ăn cung cấp natri và clo, nhưng kali, canxi, magie, bicarbonat cũng là điện giải. Rau, trái cây, các loại đậu là nguồn kali, sữa và một số rau là nguồn canxi.
"Chuột rút là chắc chắn thiếu điện giải." Mất muối nhiều có thể góp phần, nhưng nhiều cơn chuột rút xảy ra khi điện giải bình thường. Không nên tự suy ra thiếu chất từ một cơn chuột rút.
"Nước muối sinh lý là để uống bù nước." Nước muối sinh lý có nồng độ muối gần với dịch cơ thể, khoảng 0,9%, được dùng để rửa, nhỏ, hoặc truyền theo chỉ định. Dung dịch uống bù nước khi tiêu chảy có công thức khác, có cả đường.
Điện giải hay bị nhầm với những gì
Mấy khái niệm dưới đây hay được nhắc lẫn với nhau trên bao bì và trong lời dặn chăm sóc người ốm.
| Khái niệm | Là gì | Trong hình ảnh ắc quy |
|---|---|---|
| Điện giải | Các hạt mang điện hoà tan trong dịch cơ thể | Chất điện ly trong bình |
| Muối ăn | Hợp chất của natri và clo, một nguồn điện giải | Một loại hoá chất pha vào bình |
| Khoáng chất | Nhóm nguyên tố cơ thể cần, gồm cả sắt, kẽm, iốt | Rộng hơn, không phải chất nào cũng làm việc "điện" |
| Nước muối sinh lý | Dung dịch muối nồng độ gần dịch cơ thể | Dung dịch pha sẵn đúng nồng độ |
| Dung dịch bù nước đường uống | Muối và đường theo tỷ lệ giúp ruột hấp thu nước | Bộ nạp kèm hướng dẫn riêng |
Sắt, kẽm là khoáng chất nhưng vai trò chính không nằm ở việc tạo dòng điện qua màng tế bào. Vì vậy "bổ sung khoáng chất" và "bù điện giải" là hai chuyện khác nhau.
Khi nào nên gặp bác sĩ, và nói lại cho người nhà trong ba câu
Nên đến cơ sở y tế khi tiêu chảy hay nôn kéo dài, không uống được; khi trẻ nhỏ hay người già có dấu hiệu mất nước như môi khô, ít tiểu, mệt lả; khi lú lẫn, co giật, yếu cơ nhiều, tim đập bất thường; khi đang dùng thuốc lợi tiểu hay có bệnh thận, tim mà thấy mệt khác thường. Lơ mơ, co giật, khó thở thì gọi 115. Việc dùng dung dịch bù nào, lượng bao nhiêu cho trẻ nhỏ hay người bệnh nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Nói lại cho người nhà. Một: điện giải là muối khoáng tan trong nước trong người, như nước trong bình ắc quy xe, giúp tim và thần kinh có điện để chạy. Hai: nước trong người luôn chạy về phía có nhiều muối hơn, nên mất muối hay thừa nước đều làm lệch thăng bằng. Ba: ngày thường ăn uống bình thường là đủ; tiêu chảy, nôn nhiều hay đổ mồ hôi quá nhiều mới cần bù cả nước lẫn muối cho đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao natri và kali hay được nhắc cùng nhau?
Hai chất này là hai cực của cục pin tế bào: natri chủ yếu ở ngoài, kali chủ yếu ở trong, được bơm natri – kali giữ chênh lệch. Lệch một trong hai đều ảnh hưởng tới nhịp tim, cơ và thần kinh.
Vì sao mồ hôi có vị mặn?
Mồ hôi được tạo từ dịch trong cơ thể, mang theo natri và clo. Tuyến mồ hôi giữ lại một phần muối nên mồ hôi thường loãng hơn máu, nhưng đổ nhiều thì lượng muối mất đi vẫn đáng kể.
Kali nhiều hay ít trong máu có nguy hiểm không?
Cả hai chiều đều có thể ảnh hưởng tới nhịp tim, vì kali quyết định độ "nạp" của pin tế bào tim. Vì thế người có bệnh thận hay dùng thuốc ảnh hưởng tới kali thường được xét nghiệm theo dõi định kỳ.
Vì sao dung dịch bù nước khi tiêu chảy có cả đường?
Ở ruột, có những cửa vận chuyển kéo natri và đường vào cùng nhau, nước đi theo. Có đường đúng tỷ lệ giúp ruột hấp thu muối và nước tốt hơn; quá nhiều đường lại kéo nước ngược ra lòng ruột.
Uống nước lọc nhiều có làm loãng máu không?
Ở người khoẻ, thận nhanh chóng thải phần nước dư nên nồng độ gần như không đổi. Chỉ khi uống rất nhiều trong thời gian ngắn, hoặc thận và hormone không thải kịp, natri máu mới bị loãng xuống.
Rối loạn điện giải được phát hiện bằng cách nào?
Thường bằng xét nghiệm máu đo natri, kali, clo và các chất khác, kèm khám lâm sàng. Triệu chứng như mệt, buồn nôn, chuột rút không đặc hiệu, nên không thể tự kết luận mà cần bác sĩ đánh giá.