PhucTap.comPhức Tạp
Khoa học trong nhà và ngoài đường

Điện áp và dòng điện khác nhau thế nào: giải thích bằng bể nước trên mái nhà

Điện áp là sức đẩy, dòng điện là lượng điện chảy qua, công suất là việc làm được mỗi giây. Giải thích bằng bể nước trên mái, có ví dụ tính số điện.

A rooftop stainless water tank connected to a garden hose spraying into a bucket, close-up of hands squeezing the hose nozzle, bright overcast daylight

Điện áp là sức đẩy điện đi, dòng điện là lượng điện thật sự chảy qua dây trong mỗi giây, còn công suất là hai thứ đó nhân với nhau: việc mà thiết bị làm được trong một giây. Ổ cắm trong nhà giữ sức đẩy gần như cố định, còn bao nhiêu điện chảy ra là do thiết bị bạn cắm vào quyết định.

Bạn gặp ba con số này ở khắp nơi: nhãn dán sau ấm siêu tốc, hộp củ sạc điện thoại, mặt aptomat trong tủ điện, hoá đơn tiền điện cuối tháng. Chúng nghe giống nhau nên rất dễ lẫn. Cách dễ nhất để tách chúng ra là nghĩ tới cái bể nước inox trên mái nhà và đường ống dẫn nước xuống bếp.

Bể nước trên mái: mỗi bộ phận ứng với một khái niệm điện

Hình dung nhà bạn có một bể nước đặt trên mái, ống dẫn chạy xuống bếp, cuối ống là cái vòi. Mỗi thứ trong hệ thống nước đó có một "người anh em" bên điện:

Hệ thống nướcHệ thống điệnĐơn vị
Độ cao của bể so với vòi, tức sức ép đẩy nước xuốngĐiện áp (hiệu điện thế)Vôn (V)
Lượng nước chảy qua ống trong một giâyDòng điện (cường độ)Ampe (A)
Chỗ ống hẹp, vòi vặn nhỏ, bộ lọc cản nướcĐiện trở của dây và thiết bịÔm
Sức nước làm quay một cái guồng nhỏ dưới vòi trong mỗi giâyCông suấtOát (W)
Tổng lượng việc guồng đã làm suốt cả thángĐiện năng tiêu thụ, tức "số điện"Kilôoát giờ (kWh)
Ống dẫn to hay nhỏTiết diện dây điệnmm vuông

Điểm mấu chốt của hình ảnh này: bể đặt cao bao nhiêu thì sức ép ở vòi là bấy nhiêu, dù bạn mở vòi hay không. Điện áp cũng vậy, ổ cắm có điện áp ngay cả khi không cắm gì. Còn dòng chảy thì chỉ có khi bạn mở vòi, và mở to hay nhỏ là chuyện của cái vòi chứ không phải của cái bể. Ở điện, "cái vòi" chính là thiết bị: ấm siêu tốc mở vòi rất to, bóng đèn nhỏ chỉ hé một chút. Vì thế cùng một ổ cắm mà ấm đun kéo dòng lớn gấp hàng trăm lần bóng đèn ngủ.

Máy chạy thế nào: từ ổ cắm tới cái ấm đang reo

Đi theo dòng điện từ lúc bạn cắm phích ấm siêu tốc tới lúc nước sôi, từng khâu một:

  1. Sức đẩy có sẵn. Lưới điện giữ cho hai lỗ ổ cắm luôn chênh nhau một điện áp gần như cố định, giống bể nước luôn đặt ở cùng một độ cao. Điện sinh hoạt ở nước ta dùng mức danh định 220 V.
  2. Đóng mạch. Bạn bật công tắc, mạch kín lại: điện có đường đi từ dây pha, qua sợi đốt trong ấm, rồi về dây trung tính. Không có đường về thì không có dòng, như ống nước bị bịt kín đầu.
  3. Thiết bị quyết định dòng. Sợi đốt có điện trở nhỏ vừa đủ để điện chảy qua nhiều, nên dòng lớn. Bóng đèn có điện trở lớn hơn nhiều nên dòng nhỏ. Sức đẩy như nhau, độ "mở vòi" khác nhau.
  4. Dòng làm việc. Điện chảy qua sợi đốt gặp sức cản, năng lượng biến thành nhiệt, nước nóng dần. Mỗi giây sợi đốt nhả ra bao nhiêu nhiệt chính là công suất của ấm.
  5. Đồng hồ đếm. Công tơ điện ở đầu nhà cộng dồn công suất theo thời gian. Ấm chạy càng lâu, số kWh trên công tơ càng tăng, giống đồng hồ nước đếm tổng số khối đã chảy qua.
  6. Dây và aptomat canh chừng. Dòng càng lớn thì dây càng nóng. Dây phải đủ to cho dòng đó đi qua, và aptomat sẽ cắt nếu tổng dòng vượt sức chịu của dây.

Chuỗi này giải thích một chuyện hay làm người ta bối rối: điện áp ở mọi ổ cắm trong nhà gần như bằng nhau, nhưng dòng ở mỗi ổ lại khác hẳn, tuỳ thứ đang cắm vào đó.

Ví dụ giả định: ấm siêu tốc, bóng đèn và hoá đơn cuối tháng

Công thức cần nhớ chỉ có một: công suất bằng điện áp nhân dòng điện. Đảo lại, dòng điện bằng công suất chia điện áp. Lấy vài thiết bị quen thuộc, dùng số tròn giả định, điện áp 220 V.

Ấm siêu tốc 2.000 W. Dòng điện = 2.000 chia 220, khoảng 9,1 A. Bóng đèn 10 W. Dòng = 10 chia 220, khoảng 0,045 A. Ấm kéo dòng lớn gấp khoảng 200 lần bóng đèn, dù cả hai cắm vào cùng một kiểu ổ, cùng một sức đẩy.

Đun một ấm nước mất 6 phút. 6 phút là 0,1 giờ. Điện năng = 2.000 W nhân 0,1 giờ = 200 Wh, tức 0,2 kWh, người ta gọi là 0,2 "số điện". Bóng đèn 10 W phải sáng 20 giờ mới tốn đúng 0,2 kWh như vậy (10 nhân 20 bằng 200 Wh).

Ra tiền. Giả định mỗi kWh giá 3.000 đồng cho dễ tính. Một lần đun ấm tốn 0,2 nhân 3.000 = 600 đồng. Đun ngày hai lần, 30 ngày là 60 lần, thành 36.000 đồng. Giá điện thật chia theo bậc và thay đổi theo từng kỳ; mức cụ thể do văn bản hiện hành quy định, tra cổng thông tin chính thức của ngành điện.

Phép tính này cho thấy vì sao hoá đơn tiền điện không nhìn vào "điện áp" mà nhìn vào kWh: thứ bạn trả tiền là lượng việc đã làm, không phải sức đẩy có sẵn ở ổ cắm. Cũng vì vậy mà thiết bị công suất nhỏ chạy cả ngày như tủ lạnh, quạt có thể tốn ngang hoặc hơn thiết bị công suất lớn chỉ chạy vài phút.

Bể nước đúng tới đâu, từ đâu phải bỏ hình ảnh này

Hình ảnh bể nước giúp tách sức đẩy với lượng chảy rất tốt, nhưng nó gãy ở ít nhất bốn chỗ, và chỗ nào cũng quan trọng.

Thứ nhất, dây điện không "rỗng" như ống nước. Trong dây kim loại lúc nào cũng có sẵn hạt mang điện. Khi bật công tắc, không phải điện từ nhà máy "chảy tới" nhà bạn, mà các hạt đã nằm sẵn trong dây đồng loạt bị đẩy. Vì vậy đèn sáng gần như tức thì dù từng hạt nhích đi rất chậm.

Thứ hai, ống nước hở thì nước phun ra, dây điện hở thì điện không tự chảy ra không khí. Điện cần một đường dẫn khép kín. Chính vì thế mà nguy hiểm: nếu cơ thể người trở thành đoạn đường còn thiếu giữa dây có điện và đất, dòng sẽ đi qua người.

Thứ ba, điện trong nhà là điện xoay chiều. Sức đẩy đổi chiều liên tục, khoảng 50 lần mỗi giây, các hạt điện chủ yếu lắc qua lắc lại chứ không chảy một chiều như nước từ bể xuống. Năng lượng vẫn được chuyển tới thiết bị, nhưng hình ảnh dòng nước chảy một chiều không còn đúng.

Thứ tư, bể nước cạn dần, còn ổ cắm thì không. Lưới điện liên tục được nhà máy bơm sức đẩy vào. Hình ảnh gần hơn là bể có máy bơm chạy suốt để giữ mực nước. Còn pin điện thoại mới giống cái bể không có bơm: dùng tới đâu vơi tới đó, phải sạc lại.

Bốn hiểu lầm hay gặp về vôn, ampe và oát

"Thiết bị 220 V thì ăn nhiều điện". Con số 220 V chỉ nói thiết bị dùng được với sức đẩy nào. Ăn điện nhiều hay ít nằm ở số oát và thời gian chạy. Bóng đèn và lò nướng đều ghi 220 V nhưng một bên vài oát, một bên vài nghìn oát.

"Ổ cắm ghi 10 A là nó đẩy ra 10 A". Con số đó là mức tối đa ổ cắm chịu được mà không quá nóng, như ống nước chịu được tối đa bao nhiêu lưu lượng. Dòng thật chảy qua do thiết bị cắm vào quyết định. Cắm sạc điện thoại thì dòng chỉ bằng một phần nhỏ.

"Điện áp cao mới nguy hiểm, dòng nhỏ thì vô hại". Thứ gây hại là dòng đi qua cơ thể, nhưng dòng đó lại do điện áp đẩy qua sức cản của da và cơ thể mà ra. Điện sinh hoạt hoàn toàn đủ sức đẩy một dòng chết người qua người, nhất là khi tay ướt. Không tách hai thứ ra để coi nhẹ một bên.

"Dây to thì tốn điện hơn". Ngược lại, dây to có điện trở nhỏ hơn nên ít hao trên đường đi và ít nóng hơn. Dây quá nhỏ so với thiết bị mới là chỗ sinh nhiệt, chảy vỏ, chập cháy. Chọn và đi dây là việc của thợ điện có chuyên môn, bài này chỉ giải thích vì sao.

Năm đại lượng điện hay bị gọi lẫn tên nhau

Khi đọc nhãn thiết bị hay nghe thợ điện nói chuyện, đối chiếu nhanh với bảng này:

Đại lượngTrả lời câu hỏiỞ bể nướcVí dụ trên nhãn
Điện áp (V)Sức đẩy mạnh cỡ nào?Bể đặt cao bao nhiêu220 V, 5 V của cổng sạc
Dòng điện (A)Bao nhiêu điện chảy qua mỗi giây?Nước chảy nhiều hay ítCủ sạc 2 A, aptomat 20 A
Điện trởĐường đi cản đến đâu?Ống hẹp, vòi vặn nhỏÍt ghi trên đồ gia dụng
Công suất (W)Làm được bao nhiêu việc mỗi giây?Guồng quay mạnh cỡ nàoẤm 2.000 W, đèn 10 W
Điện năng (kWh)Tổng cộng đã dùng bao nhiêu?Tổng số nước đã chảy qua đồng hồChỉ số công tơ, hoá đơn

Mẹo nhớ: vôn là "đẩy", ampe là "chảy", oát là "làm", kWh là "đã làm bao lâu". Hai con số hay bị đánh đồng nhất là oát và kWh. Oát giống tốc độ xe chạy, kWh giống quãng đường đã đi: xe chạy nhanh mà chỉ chạy một phút thì quãng đường vẫn ngắn.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Nếu con hỏi hay bố mẹ thắc mắc khi nhìn hoá đơn, cứ nói gọn thế này:

Một là: ổ cắm giống cái bể nước trên mái, lúc nào cũng có sức đẩy sẵn, người ta đo sức đẩy đó bằng vôn. Hai là: cắm cái gì vào thì cái đó tự quyết định mở vòi to hay nhỏ, lượng chảy ra đo bằng ampe, còn sức nó làm việc mỗi giây đo bằng oát. Ba là: tiền điện tính theo tổng việc đã làm cả tháng, tức số oát nhân số giờ chạy, nên đồ chạy lâu cũng tốn chẳng kém đồ chạy mạnh.

Ba câu này đủ để đọc nhãn thiết bị và hiểu vì sao cái ấm nhỏ xíu lại kéo nhiều điện hơn cả chiếc tivi to. Nó cũng đủ để hiểu vì sao không nên cắm quá nhiều thiết bị công suất lớn vào cùng một ổ kéo dài: mỗi thứ mở vòi một ít, cộng lại thành dòng lớn chảy qua một sợi dây nhỏ.

Một lời nhắc an toàn đi kèm: mọi việc mở ổ cắm, đấu nối, thay dây, nâng cấp đường điện là việc của thợ có chuyên môn và phải ngắt nguồn. Hiểu nguyên lý giúp bạn mô tả đúng sự cố khi gọi thợ, chứ không phải để tự tay sửa.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sạc điện thoại ghi 5 V mà vẫn cắm được ổ 220 V?

Củ sạc là bộ đổi nguồn: nó nhận sức đẩy 220 V từ ổ cắm rồi hạ xuống mức nhỏ hơn hợp với pin điện thoại. Giống như đặt một bể trung gian thấp hơn để nước chảy vào chậu nhỏ không bị bắn tung toé.

Công suất ghi trên nhãn có phải lúc nào thiết bị cũng chạy hết mức đó không?

Không hẳn. Con số trên nhãn thường là mức tối đa hoặc mức danh định. Tủ lạnh, điều hoà có lúc chạy mạnh có lúc nghỉ, quạt số nhỏ ăn ít hơn số lớn. Muốn biết thật thì nhìn công tơ hoặc dùng ổ cắm có đo điện.

Vì sao điện áp ở nhà có lúc yếu làm đèn mờ, quạt quay chậm?

Khi đường dây dài hoặc cả khu cùng dùng nhiều, sức đẩy tới nhà bạn bị hao bớt trên đường đi, giống nhà cuối dãy dùng chung ống nước với cả xóm. Điện áp tụt thì thiết bị nhận ít công suất hơn nên chạy yếu đi.

Một số điện là bao nhiêu?

Một số điện là một kilôoát giờ, tức lượng điện năng một thiết bị 1.000 W dùng hết khi chạy liên tục trong một giờ. Thiết bị 100 W thì phải chạy 10 giờ mới hết một số điện.

Có phải dòng điện càng lớn thì thiết bị càng mạnh không?

Ở cùng một điện áp thì đúng: dòng lớn hơn nghĩa là công suất lớn hơn. Nhưng giữa hai mức điện áp khác nhau thì phải nhân cả hai lên mới so được, vì công suất bằng điện áp nhân dòng điện.

Có nên tự đo điện áp trong nhà bằng đồng hồ vạn năng không?

Đo điện ở ổ cắm có rủi ro điện giật nếu không quen dụng cụ và quy tắc an toàn. Nếu nghi điện yếu hay chập chờn, bạn nên mô tả hiện tượng cho thợ điện hoặc đơn vị cấp điện để họ kiểm tra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138