Đại diện là việc một người nhân danh người khác xác lập, thực hiện giao dịch, và hậu quả pháp lý rơi thẳng vào người được đại diện như thể chính họ đã làm. Người đại diện có thể do luật chỉ định, như cha mẹ đại diện cho con nhỏ, hoặc do mình giao bằng uỷ quyền. Điều kiện để ràng buộc là người đại diện làm trong phạm vi được giao.
Bạn gặp khái niệm này khi nhờ người nhà đi rút lương hưu, nhận hồ sơ, khi một nhân viên ký hợp đồng nhân danh công ty, khi cha mẹ ký giấy tờ cho con, hay khi đọc tin "người được uỷ quyền bán nhà rồi ôm tiền". Hình ảnh xuyên suốt bài: nhờ bà hàng xóm đi chợ hộ, kèm một tờ giấy dặn và một ít tiền.
Nhờ hàng xóm đi chợ hộ
Sáng nay bạn kẹt việc, nhờ bà hàng xóm đi chợ hộ. Bạn đưa 150.000 đồng và một tờ giấy dặn: "năm ký gạo, một bó rau". Bà ra chợ, nói với cô bán gạo "mua cho nhà cô Lan", trả tiền, mang về. Gạo là của nhà bạn, không phải của bà hàng xóm. Nếu gạo có sạn, bạn đi đổi với cô bán gạo chứ không bắt đền bà hàng xóm. Đó là toàn bộ logic của đại diện: người đi chợ là bà, nhưng người mua là bạn.
| Chuyện đi chợ hộ | Trong pháp luật | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bạn, người nhờ | Người được đại diện | Chịu quyền và nghĩa vụ từ giao dịch |
| Bà hàng xóm đi chợ | Người đại diện | Hành động nhân danh người khác |
| Tờ giấy dặn "năm ký gạo, một bó rau" | Phạm vi đại diện | Giới hạn việc được làm |
| Câu "mua cho nhà cô Lan" | Nhân danh người được đại diện | Người bán biết mình đang giao dịch với ai |
| Cô bán gạo | Người thứ ba | Có quyền và nghĩa vụ trực tiếp với người được đại diện |
| Mẹ đi chợ cho đứa con năm tuổi | Đại diện theo pháp luật | Không cần giấy nhờ, luật đã chỉ định |
Có hai nguồn sinh ra quyền đi chợ hộ. Một là bạn tự nhờ, tức đại diện theo uỷ quyền. Hai là luật chỉ định sẵn, tức đại diện theo pháp luật: cha mẹ với con chưa thành niên, người giám hộ, người đại diện theo pháp luật của một pháp nhân. Nguồn khác nhau nhưng cơ chế giống nhau: việc người đại diện làm đúng phạm vi thì người được đại diện chịu.
Máy chạy thế nào: từ lúc nhờ tới lúc hàng về nhà
Một giao dịch qua người đại diện đi qua các khâu sau, nói ở mức nguyên lý:
- Sinh ra quyền đại diện. Bằng uỷ quyền (lời nhờ, giấy uỷ quyền, hợp đồng uỷ quyền tuỳ việc) hoặc do luật chỉ định. Có những việc luật đòi uỷ quyền phải lập thành văn bản, thậm chí công chứng; có những việc luật không cho uỷ quyền mà phải tự làm.
- Khoanh phạm vi. Làm việc gì, tới mức nào, trong bao lâu. Tờ giấy dặn càng rõ, càng ít tranh cãi.
- Giao dịch với người thứ ba. Người đại diện phải cho người kia biết mình đang nhân danh ai. Người thứ ba nên kiểm giấy tờ đại diện, vì họ cũng chịu rủi ro nếu tin nhầm.
- Hậu quả rơi vào người được đại diện. Quyền và nghĩa vụ phát sinh thuộc về bạn, không thuộc bà hàng xóm.
- Báo lại và thanh toán. Người đại diện phải báo cho người được đại diện việc đã làm, giao lại tài sản, tiền thừa. Đây là quan hệ nội bộ giữa hai người.
- Chấm dứt. Hết việc, hết hạn, một bên huỷ uỷ quyền, một bên mất, hoặc các trường hợp khác luật quy định. Huỷ uỷ quyền mà người thứ ba chưa biết có thể gây rắc rối, nên báo cho người liên quan.
Có một luật lệ hay bị quên ở khâu ba: người đại diện, về nguyên tắc, không được dùng quyền đại diện để giao dịch với chính mình, hoặc với người thứ ba mà mình cũng đang đại diện, trừ trường hợp luật cho phép. Bà hàng xóm không được tự bán gạo nhà mình cho bạn theo giá bà tự đặt, vì lúc đó bà vừa là người bán vừa là người mua.
Ví dụ số giả định: mua đúng, mua thừa và bán rẻ
Ba tình huống giả định, số tròn, để thấy ranh giới phạm vi đại diện:
| Tình huống (giả định) | Phép tính | Ai chịu |
|---|---|---|
| Dặn mua 5 kg gạo, giá 20.000 đồng/kg; bà mua đúng 5 kg | 5 × 20.000 = 100.000 đồng; thừa 150.000 − 100.000 = 50.000 đồng trả lại | Bạn chịu giao dịch, bà phải trả tiền thừa |
| Bà mua 8 kg thay vì 5 kg, ghi nợ thêm | 8 × 20.000 = 160.000; phần vượt 3 × 20.000 = 60.000 đồng | Phần vượt phạm vi về nguyên tắc không ràng buộc bạn, trừ khi bạn đồng ý |
| Uỷ quyền bán một chiếc xe "giá không dưới 20 triệu"; người được uỷ quyền bán 15 triệu | 20 − 15 = 5 triệu đồng thấp hơn mức dặn | Bán dưới mức là vượt phạm vi; hậu quả tuỳ người mua có biết giới hạn hay không và luật cụ thể |
Dòng thứ hai là chỗ hay gặp nhất ngoài đời. Với 3 kg vượt quá, bạn có thể nhận và trả 60.000 đồng, khi đó coi như bạn đồng ý; hoặc từ chối, khi đó phần vượt thuộc chuyện giữa bà hàng xóm và cô bán gạo. Luật dân sự cũng có trường hợp người được đại diện vẫn phải chịu dù người đại diện vượt quyền, chẳng hạn khi biết mà không phản đối, hoặc chính mình có lỗi làm người kia tin nhầm.
Dòng thứ ba cho thấy vì sao tờ giấy dặn càng rõ càng tốt. Viết "bán xe" thì người được uỷ quyền có thể bán ở bất cứ giá nào; viết "không dưới 20 triệu" thì mức 15 triệu là vượt. Mọi số liệu đều giả định; với tài sản lớn như nhà đất, xe, hình thức và nội dung uỷ quyền có yêu cầu riêng, cần tra văn bản hiện hành hoặc hỏi công chứng viên.
Chỗ hình ảnh đi chợ hộ không còn đúng
Đi chợ hộ là chuyện nhỏ, quen nhau, ít rủi ro. Uỷ quyền trong pháp luật có thể giao những quyền rất lớn: bán nhà, vay tiền, nhận tiền bồi thường, đại diện ra toà. Một tờ giấy uỷ quyền viết rộng tay có thể cho người khác làm gần như mọi việc với tài sản của mình. Hình ảnh giỏ gạo dễ làm người ta coi nhẹ chuyện ký uỷ quyền.
Thứ hai, bà hàng xóm và cô bán gạo đều biết bạn. Ngoài đời, người thứ ba thường không biết bạn là ai và chỉ nhìn vào giấy tờ. Họ không biết lời dặn miệng "đừng bán dưới 20 triệu" nếu nó không nằm trên giấy. Vì thế giới hạn muốn có hiệu lực với người ngoài thì nên ghi rõ và để người kia thấy được.
Thứ ba, đi chợ hộ là việc ai cũng làm được. Một số việc luật không cho làm thay, phải đích thân thực hiện, ví dụ những việc gắn chặt với nhân thân. Đại diện theo pháp luật cũng không như lời nhờ tuỳ ý: cha mẹ đại diện cho con nhưng phải vì lợi ích của con, và có những giao dịch với tài sản của con bị ràng buộc thêm. Từng trường hợp cụ thể cần tra luật hiện hành.
Những hiểu lầm hay gặp
"Uỷ quyền rồi thì mình hết quyền." Uỷ quyền không chuyển quyền sở hữu. Bạn vẫn là chủ, vẫn tự làm được việc đó, và thường có thể chấm dứt uỷ quyền theo quy định. Người được uỷ quyền chỉ làm thay.
"Người ký thay phải chịu trách nhiệm thay." Ký đúng phạm vi thì người được đại diện chịu. Người đại diện chỉ chịu riêng khi vượt quyền, không có quyền mà vẫn làm, hoặc gây thiệt hại do lỗi của mình.
"Giấy uỷ quyền và hợp đồng uỷ quyền là một." Hai hình thức khác nhau về tính chất và phạm vi việc được dùng, có việc chỉ được làm bằng hợp đồng uỷ quyền. Khi giao việc lớn nên hỏi công chứng viên dùng hình thức nào.
"Vợ chồng, con cái thì đương nhiên ký thay nhau được." Quan hệ gia đình không tự sinh ra quyền đại diện cho mọi việc giữa người thành niên. Ngoài những việc luật cho phép, vẫn cần uỷ quyền hợp lệ.
"Uỷ quyền bán nhà là đã bán nhà." Uỷ quyền chỉ là giao quyền làm thay. Dùng hợp đồng uỷ quyền để che một việc mua bán thật là con đường rủi ro, người mua có thể mất trắng khi bên uỷ quyền chấm dứt hoặc mất. Gặp chuyện này nên hỏi luật sư trước.
Đại diện hay bị nhầm với những gì
Mấy khái niệm dưới đây đều có hình ảnh "một người làm thay người khác" nhưng khác nhau ở chỗ ai chịu hậu quả:
| Khái niệm | Ai đứng tên giao dịch | Ai chịu quyền, nghĩa vụ |
|---|---|---|
| Đại diện (theo uỷ quyền, theo pháp luật) | Người đại diện, nhưng nhân danh người khác | Người được đại diện |
| Nhờ mua hộ rồi bán lại (mua đứt) | Người mua hộ, nhân danh chính mình | Người mua hộ, rồi mới chuyển cho mình |
| Giám hộ | Người giám hộ, nhân danh người được giám hộ | Người được giám hộ, với ràng buộc riêng để bảo vệ họ |
| Người làm chứng | Không giao dịch gì | Không ai, chỉ xác nhận sự việc |
| Bảo lãnh | Người bảo lãnh ký cam kết của chính mình | Người bảo lãnh chịu khi người được bảo lãnh không trả |
Câu kiểm nhanh: khi ký, người đứng ra nói "nhân danh ai"? Nhân danh người khác là đại diện. Nhân danh mình là giao dịch của chính người đó, kể cả khi mục đích là giúp ai khác.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Một: nhờ người khác làm thay một việc, nếu họ làm đúng lời nhờ thì việc đó tính như chính mình làm, lời lỗ mình chịu. Hai: họ làm quá lời nhờ thì phần quá, về nguyên tắc, mình không phải chịu, trừ khi mình đồng ý hoặc để người ta tin nhầm. Ba: vì vậy lời nhờ cho việc lớn phải viết rõ làm gì, tới đâu, bao lâu, và đưa cho đúng người đáng tin.
Ba câu đó giải thích nhiều chuyện buồn thường gặp: giấy uỷ quyền ghi rộng tay rồi tài sản bị bán lúc nào không hay, hay nhờ người quen "đứng tên giùm" rồi không đòi lại được. Nó cũng giải thích vì sao khi bạn ký với một nhân viên, nên xem người đó có quyền ký cho công ty tới mức nào.
Bài chỉ nói nguyên lý. Việc nào phải uỷ quyền bằng văn bản, việc nào cần công chứng, việc nào không được uỷ quyền, đều do văn bản hiện hành quy định; với nhà đất, xe, tiền lớn nên hỏi công chứng viên hoặc luật sư trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Có thể huỷ uỷ quyền bất cứ lúc nào không?
Thường người uỷ quyền có thể chấm dứt, nhưng tuỳ uỷ quyền có thù lao hay không mà có thể phải bồi thường cho bên kia, và nên báo cho người thứ ba đang giao dịch. Điều kiện cụ thể nằm trong luật dân sự hiện hành.
Người được uỷ quyền có thể uỷ quyền lại cho người khác không?
Chỉ trong những trường hợp luật cho phép hoặc người uỷ quyền đồng ý, và phạm vi uỷ quyền lại không được vượt phạm vi ban đầu. Nên ghi rõ điều này ngay trong văn bản uỷ quyền.
Người uỷ quyền mất thì uỷ quyền còn hiệu lực không?
Về nguyên tắc, đại diện theo uỷ quyền chấm dứt khi người được đại diện chết, trừ một số trường hợp luật quy định. Từ đó tài sản chuyển sang chế độ thừa kế.
Ký hợp đồng với nhân viên một công ty thì cần kiểm gì?
Nên xem người ký có phải người đại diện theo pháp luật hay có văn bản uỷ quyền phù hợp không, và phạm vi được ký tới đâu. Ký với người không có quyền có thể khiến hợp đồng không ràng buộc công ty.
Cha mẹ có được tự bán tài sản đứng tên con nhỏ không?
Cha mẹ là người đại diện theo pháp luật nhưng phải vì lợi ích của con, và giao dịch với tài sản của con có những ràng buộc riêng. Thủ tục cụ thể nên hỏi công chứng viên trước khi làm.
Đại diện và giám hộ khác nhau thế nào?
Giám hộ là một chế độ chăm lo cho người chưa đủ năng lực, trong đó người giám hộ cũng là người đại diện. Đại diện rộng hơn, bao gồm cả uỷ quyền giữa hai người thành niên hoàn toàn bình thường.