Cổ tức là phần lợi nhuận mà công ty quyết định đem chia cho cổ đông, theo tỷ lệ số cổ phần mỗi người giữ. Tiền chia ra là tiền rời khỏi công ty, nên giá trị công ty giảm đúng bằng phần đã chia; cổ đông không giàu thêm ngay lúc nhận, chỉ là một phần giá trị chuyển từ trong công ty sang túi họ.
Bạn gặp chữ cổ tức khi đọc tin "công ty chia cổ tức 20%", khi người nhà giữ vài cổ phiếu nhận được tiền về tài khoản, hay khi thấy giá cổ phiếu bỗng giảm một mạch vào một buổi sáng mà không có tin xấu nào. Bài này giải thích cơ chế bằng hình ảnh một chum gạo chung của nhóm nhà cùng góp ruộng: múc gạo ra chia thì vui, nhưng chum vơi đi đúng bằng số gạo đã múc.
Chum gạo chung của nhóm cấy ruộng: hình ảnh dùng xuyên bài
Hình dung mười nhà góp ruộng cấy chung, mỗi nhà giữ một số phần tuỳ diện tích đã góp. Cuối mỗi vụ, lúa xay xong được đổ vào một chum gạo lớn ở sân đình. Cả nhóm họp bàn: múc bao nhiêu gạo ra chia, giữ lại bao nhiêu làm giống, trả công, mua phân cho vụ sau. Mỗi thứ trong chuyện chiếc chum có tên trong thế giới công ty:
| Chum gạo chung | Thuật ngữ |
|---|---|
| Chum gạo cùng ruộng, trâu, nông cụ | Tài sản và giá trị công ty |
| Gạo mới đổ vào sau vụ | Lợi nhuận của kỳ |
| Phần gạo múc ra chia cho các nhà | Cổ tức |
| Phần gạo giữ lại làm vốn vụ sau | Lợi nhuận giữ lại |
| Buổi họp quyết múc bao nhiêu | Đại hội đồng cổ đông thông qua phương án chia |
| Danh sách nhà nào có tên lúc chốt sổ | Ngày đăng ký cuối cùng, danh sách người được nhận |
Chi tiết quan trọng nhất của hình ảnh: múc gạo ra khỏi chum không làm gạo nhiều thêm. Nó chỉ chuyển gạo từ chum chung sang thúng riêng của từng nhà. Toàn bộ những điều có vẻ khó hiểu về cổ tức đều bắt nguồn từ chi tiết này.
Máy chạy thế nào: từ lúc có lời tới lúc tiền về tài khoản
Với một công ty cổ phần, cổ tức tiền mặt đi qua một chuỗi khâu có thứ tự:
- Có lợi nhuận sau thuế. Gạo đổ vào chum sau khi đã trả mọi chi phí và thuế. Không có lời thì về nguyên tắc không có gì để chia.
- Quyết định chia bao nhiêu. Hội đồng quản trị đề xuất, đại hội cổ đông biểu quyết: chia một phần, chia hết, hay không chia để giữ lại làm vốn.
- Chốt danh sách. Công ty định một ngày chốt; ai có tên trong danh sách cổ đông vào ngày đó thì được nhận. Ai mua sau thời điểm này thì không có phần lần chia đó.
- Giá điều chỉnh. Vào ngày giao dịch không hưởng quyền, người mua không còn được nhận phần sắp chia, nên giá tham chiếu được hạ xuống tương ứng phần đó.
- Chi trả. Tiền rời tài khoản công ty, về tài khoản cổ đông. Chum vơi, thúng của các nhà đầy lên.
Khâu thứ tư là khâu khiến nhiều người bất ngờ nhất: sáng hôm đó giá giảm mà không có tin gì xấu. Thật ra đó chỉ là chum đã được đánh dấu "phần này sắp múc ra rồi, không còn thuộc về người mua mới".
Ví dụ số giả định: chia 2.000 đồng, giá hạ 2.000 đồng
Ví dụ giả định, số tròn. Mệnh giá giả định 10.000 đồng mỗi cổ phần. Một cổ đông giữ 1.000 cổ phần, giá thị trường trước ngày không hưởng quyền là 50.000 đồng.
- Công ty công bố "cổ tức 20%". Tỷ lệ này tính trên mệnh giá, không phải trên giá thị trường: 20% × 10.000 = 2.000 đồng mỗi cổ phần.
- Tiền cổ tức người này nhận: 1.000 × 2.000 = 2 triệu đồng (chưa tính thuế, mức thuế cụ thể do văn bản hiện hành quy định).
- Giá trị phần cổ phần trước khi chia: 1.000 × 50.000 = 50 triệu đồng.
- Ngày giao dịch không hưởng quyền, giá tham chiếu hạ xuống 50.000 − 2.000 = 48.000 đồng. Giá trị cổ phần còn 1.000 × 48.000 = 48 triệu.
- Tổng tài sản của người này ngay sau khi chia: 48 triệu cổ phần + 2 triệu tiền = 50 triệu, bằng đúng lúc trước.
- Tỷ lệ cổ tức so với giá thị trường: 2.000 : 50.000 = 4%, khác hẳn con số 20% in trên tin.
Phép tính cho thấy hai điều. Thứ nhất, chia cổ tức không tự làm ai giàu thêm, chỉ đổi một phần giá trị từ dạng cổ phần sang dạng tiền mặt. Thứ hai, con số "cổ tức 20%" nghe rất lớn nhưng tính trên mệnh giá, còn người mua ở giá thị trường thì nhận một tỷ lệ nhỏ hơn nhiều. Sau ngày điều chỉnh, giá tiếp tục lên xuống theo cung cầu như bình thường.
Cổ tức bằng cổ phiếu: cắt bánh thành nhiều lát hơn
Nhiều công ty "chia cổ tức" mà không đưa tiền, chỉ phát thêm cổ phần. Quay về chum gạo: thay vì múc gạo ra, cả nhóm thống nhất đổi cách đếm, ai đang giữ mười phần thì giờ ghi thành mười một phần. Gạo trong chum vẫn y nguyên, chỉ có số phần nhiều lên.
Ví dụ giả định: tỷ lệ 10 : 1, tức giữ 10 cổ phần được thêm 1. Người giữ 1.000 cổ phần sẽ có 1.100 cổ phần. Nếu trước đó giá 50.000 đồng, tổng giá trị là 50 triệu; sau khi chia, giá tham chiếu được hạ xuống khoảng 50.000.000 : 1.100 ≈ 45.450 đồng, và 1.100 × 45.450 ≈ 50 triệu. Không thêm đồng nào.
Vậy vì sao công ty làm thế? Thường là vì muốn giữ tiền lại để làm ăn mà vẫn ghi nhận rằng phần lời đã được "chia" cho cổ đông dưới dạng phần sở hữu, hoặc để chuyển lợi nhuận giữ lại thành vốn góp trên sổ sách. Cổ đông không nhận tiền, nhưng tỷ lệ sở hữu giữ nguyên. Ai cần tiền thì phải tự bán bớt phần.
Chum gạo đúng tới đâu, từ đâu phải bỏ
Hình ảnh chum gạo đúng ở ba điểm: cổ tức đến từ lợi nhuận, chia ra làm phần chung vơi đi, và chia theo tỷ lệ phần đã góp. Nó cũng đúng ở chỗ phần giữ lại không biến mất mà trở thành vốn cho vụ sau.
Hình ảnh gãy ở chỗ giá trị một công ty không bằng đúng lượng gạo trong chum. Giá cổ phần phụ thuộc kỳ vọng của người mua về những vụ mùa sau, nên sau ngày điều chỉnh, giá có thể nhanh chóng lên lại hoặc giảm thêm vì những lý do không liên quan gì đến cổ tức. Phép tính "50 triệu trước bằng 50 triệu sau" đúng tại thời điểm điều chỉnh, không phải lời hứa về giá về sau.
Hình ảnh còn gãy ở chỗ nhóm cấy ruộng múc gạo khi chum đầy. Công ty thật đôi khi chia cổ tức cả khi lời năm đó mỏng, dùng phần lời giữ lại của những năm trước, hoặc giữ mức chia đều đặn để cổ đông yên tâm. Ngược lại có công ty lời lớn mà không chia đồng nào vì thấy dùng tiền làm ăn tiếp sẽ sinh lời hơn. Chia hay không là lựa chọn, không phải dấu hiệu tốt xấu tự động.
Những hiểu lầm hay gặp về cổ tức
Cổ tức là tiền lời thêm, ngoài phần giá cổ phiếu. Ngay lúc chia, giá cổ phiếu hạ xuống tương ứng. Tiền nhận được chỉ là phần giá trị chuyển từ cổ phần sang tiền mặt.
Cổ tức 20% nghĩa là lời 20% số tiền bỏ ra. Tỷ lệ in trên tin thường tính theo mệnh giá. So với giá mua thực tế, phần nhận được có thể chỉ vài phần trăm.
Mua ngay trước ngày chốt rồi bán là ăn chắc cổ tức. Giá hạ đúng phần đó vào ngày không hưởng quyền, cộng thêm thuế và phí giao dịch, nên phép tính thường không ra lời như tưởng.
Công ty không chia cổ tức là công ty khó khăn. Có thể công ty đang giữ tiền để mở rộng. Không chia chỉ nói lên lựa chọn dùng lợi nhuận, không tự nói lên sức khoẻ.
Cổ tức bằng cổ phiếu là được cho thêm cổ phiếu miễn phí. Số phần tăng nhưng giá mỗi phần giảm tương ứng; tổng giá trị và tỷ lệ sở hữu giữ nguyên.
Cổ tức hay bị nhầm với những khái niệm nào
Năm khái niệm dưới đây hay xuất hiện chung trong một bản tin:
| Khái niệm | Ở chum gạo chung | Khác cổ tức ở chỗ |
|---|---|---|
| Cổ tức tiền mặt | Múc gạo ra chia | (gốc so sánh) Giá trị rời công ty sang tay cổ đông |
| Cổ tức bằng cổ phiếu | Đổi cách đếm, mười phần thành mười một | Không có giá trị nào rời công ty |
| Lợi nhuận | Gạo mới đổ vào chum | Là nguồn để chia, không phải phần đã chia |
| Lãi trái phiếu | Người cho nhóm mượn trâu được trả công cố định | Phải trả theo hẹn dù có lời hay không |
| Lãi vốn | Bán phần ruộng cho người khác cao hơn lúc góp | Đến từ việc bán phần, không phải từ công ty chia |
Cặp hay nhầm nhất là cổ tức và lãi trái phiếu. Lãi trái phiếu là nghĩa vụ của công ty, đến hạn là phải trả; cổ tức là quyền lựa chọn, đại hội cổ đông có thể quyết không chia.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi người nhà nhận được tiền cổ tức và hỏi sao cổ phiếu lại giảm giá đúng lúc đó, ba câu này là đủ:
Một. Công ty có lời thì múc một phần ra chia cho người giữ cổ phần, gọi là cổ tức.
Hai. Múc ra thì chum chung vơi đi, nên giá cổ phần hạ xuống gần đúng bằng phần vừa chia.
Ba. Chia bằng cổ phiếu thì chỉ là cắt cái bánh thành nhiều lát hơn, bánh không to thêm.
Ba câu này đủ để không bị con số phần trăm in đậm trên tin làm hoa mắt. Mức thuế áp dụng cho cổ tức và các mốc ngày cụ thể của từng đợt chia cần tra thông báo chính thức của công ty và văn bản hiện hành. Bài viết chỉ giải thích cơ chế, không phải lời khuyên mua cổ phiếu để nhận cổ tức.
Câu hỏi thường gặp
Ngày giao dịch không hưởng quyền là gì?
Là ngày mà từ đó người mua cổ phiếu không còn được nhận đợt cổ tức sắp chia, vì không kịp có tên trong danh sách chốt. Giá tham chiếu ngày đó được điều chỉnh giảm tương ứng.
Vì sao cổ tức lại tính theo mệnh giá?
Vì mệnh giá là con số cố định, dễ so giữa các năm và gắn với vốn điều lệ. Nhưng nó ít ý nghĩa với người mua ở giá thị trường, nên muốn hiểu đúng cần quy ra số tiền trên mỗi cổ phần.
Công ty lỗ có được chia cổ tức không?
Nguyên tắc chung là cổ tức trả từ lợi nhuận, và luật đặt điều kiện để công ty không chia khi không đủ khả năng trả nợ. Điều kiện cụ thể do luật doanh nghiệp hiện hành quy định.
Cổ đông có buộc phải nhận cổ tức bằng cổ phiếu không?
Khi đại hội cổ đông đã thông qua, phương án áp dụng cho mọi cổ đông theo tỷ lệ. Ai không muốn giữ thêm phần thì có thể bán sau khi phần mới về tài khoản.
Cổ tức đều đặn có nghĩa là công ty an toàn không?
Không nhất thiết. Mức chia đều đặn có thể được duy trì bằng lời giữ lại của năm trước hoặc bằng vay. Cổ tức nói về chính sách chia, không thay cho việc xem lợi nhuận và dòng tiền.
Cổ phiếu thưởng có giống cổ tức bằng cổ phiếu không?
Về cơ chế gần giống: số phần tăng mà không ai bỏ thêm tiền, tổng giá trị không đổi. Khác nhau ở nguồn trên sổ sách mà công ty dùng để phát hành, chi tiết kế toán không thay đổi bản chất cắt bánh thêm lát.