Cổ phần là một phần bằng nhau trong tổng số vốn của một công ty. Ai giữ cổ phần thì là đồng chủ của công ty theo đúng tỷ lệ phần mình giữ: được chia lời theo tỷ lệ đó, có tiếng nói theo tỷ lệ đó, và nếu công ty thua lỗ thì phần vốn đó cũng mất theo.
Bạn gặp chữ cổ phần khi đọc tin "công ty A mua lại 30% cổ phần công ty B", khi người quen rủ "góp vài phần" làm ăn chung, khi nghe ai đó nói mình là cổ đông, hay khi con hỏi vì sao một công ty lại có hàng nghìn người chủ. Bài này dựng toàn bộ khái niệm trên một hình ảnh quen: năm người góp tiền mở một quán phở. Hiểu được cái quán đó là hiểu được phần lõi của công ty cổ phần, kể cả những công ty lớn nhất.
Năm người góp vốn mở quán phở: hình ảnh dùng xuyên bài
Giả định có năm người quen nhau muốn mở một quán phở. Không ai đủ tiền làm một mình, nên họ thống nhất: cần tổng cộng 500 triệu đồng để thuê mặt bằng, sắm nồi, bàn ghế, tủ lạnh và giữ một khoản tiền chợ những tháng đầu. Thay vì ghi "anh Hai góp nhiều, chị Ba góp ít" cho mơ hồ, họ chia số vốn 500 triệu thành 1.000 phần bằng nhau, mỗi phần 500.000 đồng, rồi ai góp bao nhiêu tiền thì giữ bấy nhiêu phần. Mỗi thứ trong cái quán đó có một tên gọi tương ứng trong thế giới công ty:
| Trong quán phở | Tên gọi trong công ty | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Cái quán, cùng nồi niêu, bàn ghế, tiền chợ | Công ty và tài sản của công ty | Thuộc về quán, không thuộc riêng ai trong năm người |
| Tổng số tiền 500 triệu đã góp | Vốn góp, vốn điều lệ | Số vốn chủ sở hữu ban đầu đưa vào |
| Một phần 500.000 đồng | Một cổ phần | Đơn vị chia vốn, phần nào cũng ngang quyền nhau |
| Người giữ phần | Cổ đông | Đồng chủ theo tỷ lệ phần đang giữ |
| Cuốn sổ ghi ai giữ bao nhiêu phần | Sổ đăng ký cổ đông | Căn cứ để biết ai được chia lời, ai được biểu quyết |
| Buổi họp cuối năm của năm người | Đại hội đồng cổ đông | Nơi quyết việc lớn, mỗi phần một phiếu |
| Người được cử đứng bếp, quản lý quán | Ban điều hành | Lo việc hằng ngày, có thể không phải người góp nhiều nhất |
Điểm cốt lõi của hình ảnh này: tiền một khi đã góp vào thì là tiền của quán. Anh Hai không thể tối về lấy một cái nồi mang về nhà vì "mình có 40% quán này" — câu đó sai, và chính vì nó sai mà cổ phần mới có ý nghĩa. Người góp vốn không còn sở hữu cái nồi, họ sở hữu một tỷ lệ của cả cái quán.
Máy chạy thế nào: từ lúc góp tiền tới lúc chia lời
Một công ty cổ phần, dù là quán phở hay nhà máy, đi qua cùng một chuỗi khâu. Đi theo thứ tự sẽ thấy mỗi khâu sinh ra khâu sau ra sao:
- Góp vốn và nhận phần. Mỗi người chuyển tiền vào tài khoản chung của quán; đổi lại, sổ ghi tên họ cạnh số phần tương ứng. Từ lúc này tiền thôi là tiền riêng.
- Quán dùng vốn để làm ăn. Tiền biến thành nồi, bàn ghế, tiền đặt cọc mặt bằng, xương bò, bánh phở. Vốn không nằm yên trong két mà chạy vào hoạt động.
- Cuối kỳ tính lời lỗ. Doanh thu trừ hết chi phí (nguyên liệu, lương, tiền thuê, điện nước, thuế) ra lợi nhuận. Lợi nhuận đó vẫn là của quán, chưa phải của ai.
- Họp quyết chia hay giữ. Năm người họp, biểu quyết theo số phần: chia hết lời ra, hay giữ lại một phần để mở thêm chi nhánh. Phần đem chia gọi là cổ tức.
- Chia theo tỷ lệ phần. Ai giữ 40% số phần nhận 40% số tiền đem chia, không phụ thuộc ai đến quán nhiều hơn hay ai quen khách hơn.
- Phần có thể đổi chủ. Một người muốn rút thì bán phần của mình cho người khác. Quán vẫn chạy bình thường, chỉ có cái tên trong sổ thay đổi.
Khâu cuối là thứ làm công ty cổ phần khác hẳn một nhóm bạn góp tiền làm ăn kiểu miệng. Vì vốn được chia thành những phần bằng nhau, có sổ ghi rõ ràng, nên việc ra vào của từng người không bắt cả quán phải đóng cửa tính toán lại từ đầu.
Ví dụ số giả định: ai nhận bao nhiêu, và chuyện bán phần
Ví dụ giả định, số tròn để dễ tính. Năm người góp tổng 500 triệu đồng, chia 1.000 phần, mỗi phần 500.000 đồng: anh Hai góp 200 triệu (400 phần, 40%), chị Ba 100 triệu (200 phần, 20%), anh Tư 100 triệu (200 phần, 20%), chị Năm 50 triệu (100 phần, 10%), anh Sáu 50 triệu (100 phần, 10%). Cộng lại 400 + 200 + 200 + 100 + 100 = 1.000 phần.
- Năm đầu, sau khi trừ mọi chi phí và thuế, quán lời 120 triệu đồng. Cả nhóm quyết giữ lại 40 triệu để sửa bếp, đem chia 80 triệu.
- Mỗi phần nhận 80.000.000 : 1.000 = 80.000 đồng.
- Anh Hai nhận 400 × 80.000 = 32 triệu đồng; chị Ba và anh Tư mỗi người 200 × 80.000 = 16 triệu; chị Năm và anh Sáu mỗi người 100 × 80.000 = 8 triệu. Cộng lại 32 + 16 + 16 + 8 + 8 = 80 triệu, khớp.
- Năm thứ ba, quán đông khách, chị Ba cần tiền nên bán cả 200 phần cho một người mới tên Bảy với giá thoả thuận 800.000 đồng mỗi phần, tức 200 × 800.000 = 160 triệu đồng. Tiền này đi từ túi Bảy sang túi chị Ba, quán không nhận thêm đồng nào.
- Năm thứ tư, quán muốn mở chi nhánh, cần thêm 200 triệu. Cả nhóm đồng ý tạo thêm 250 phần mới, bán cho người ngoài với giá 800.000 đồng mỗi phần: 250 × 800.000 = 200 triệu, lần này tiền vào thẳng quán.
- Tổng số phần giờ là 1.000 + 250 = 1.250. Anh Hai vẫn giữ 400 phần nhưng tỷ lệ chỉ còn 400 : 1.250 = 32%, giảm từ 40%. Hiện tượng này gọi là pha loãng.
Hai lần bán phần trông giống nhau nhưng khác hẳn bản chất. Lần chị Ba bán là chuyện giữa hai người, quán đứng ngoài. Lần quán tạo phần mới là quán gọi thêm vốn, ai cũng bị giảm tỷ lệ, nhưng bù lại cái quán to hơn. Giá 800.000 đồng chỉ là giá giả định do hai bên thoả thuận, không có nghĩa phần nào cũng tự động tăng giá theo thời gian.
Hình ảnh quán phở đúng tới đâu, từ đâu thì phải bỏ
Quán phở giúp thấy rõ bốn ý: vốn được chia thành phần bằng nhau, quyền lợi đi theo số phần, tiền góp thuộc về quán chứ không thuộc về người góp, và phần có thể đổi chủ mà quán vẫn chạy. Bốn ý đó đúng với mọi công ty cổ phần.
Hình ảnh bắt đầu sai ở quy mô. Năm người góp quán phở thì quen mặt nhau, ai cũng ghé quán, ai cũng có ý kiến về nồi nước dùng. Một công ty lớn có thể có hàng chục nghìn cổ đông chưa từng gặp nhau, phần lớn không biết công ty đặt văn phòng ở đâu. Khi đó cổ đông không tự quản lý được mà phải bầu ra hội đồng quản trị, hội đồng thuê người điều hành, và nảy sinh chuyện người điều hành có làm đúng lợi ích của chủ hay không — chuyện mà quán phở năm người gần như không gặp.
Hình ảnh còn sai ở chuyện giá. Trong quán phở, chị Ba phải tự đi tìm người mua và mặc cả. Với công ty niêm yết, có chợ chuyên mua bán phần nên giá thay đổi liên tục trong ngày, phản ánh kỳ vọng của hàng nghìn người chứ không phải bát phở hôm nay ngon hay dở. Ngoài ra, công ty thật có thể có nhiều loại cổ phần với quyền khác nhau (chẳng hạn loại được ưu tiên nhận cổ tức nhưng không biểu quyết), điều quán phở đơn giản không có. Quy định cụ thể về các loại cổ phần do luật doanh nghiệp hiện hành đặt ra, cần thì tra văn bản chính thức.
Những hiểu lầm hay gặp về cổ phần
Giữ cổ phần nghĩa là có quyền với tài sản cụ thể của công ty. Sai, vì tài sản là của công ty với tư cách một chủ thể riêng. Cổ đông giữ một tỷ lệ của toàn bộ, không giữ cái bàn hay cái máy nào. Muốn lấy tiền ra, cổ đông phải bán phần hoặc chờ được chia, không tự đến lấy đồ.
Công ty bán được cổ phần với giá cao thì công ty giàu thêm. Chỉ đúng khi công ty phát hành phần mới. Khi cổ đông cũ bán cho người khác, như chị Ba bán cho Bảy, tiền đi từ người này sang người kia, két của công ty không đổi.
Có lời là cổ đông phải được chia tiền. Lợi nhuận thuộc về công ty trước. Việc chia hay giữ do đại hội cổ đông quyết. Một công ty lời đều mà nhiều năm không chia vẫn là chuyện bình thường nếu đa số cổ đông muốn giữ lại để làm lớn.
Ai giữ nhiều phần nhất là người điều hành. Người góp nhiều vốn và người đứng bếp có thể là hai người khác nhau. Quyền biểu quyết đi theo số phần, còn việc điều hành có thể giao cho người được thuê.
Cổ phần thì không bao giờ mất trắng. Nếu quán làm ăn thua lỗ đến mức phải đóng cửa, chủ nợ được trả trước, cổ đông nhận phần còn lại sau cùng. Không còn gì thì phần vốn góp coi như mất.
Cổ phần hay bị nhầm với những khái niệm nào
Năm chữ dưới đây hay bị dùng lẫn lộn trên báo và trong trò chuyện. Đặt cạnh nhau sẽ dễ phân biệt hơn:
| Khái niệm | Trong quán phở | Khác cổ phần ở chỗ |
|---|---|---|
| Cổ phần | Một phần 500.000 đồng trong 1.000 phần | (gốc so sánh) Là phần sở hữu, lời ăn lỗ chịu |
| Cổ phiếu | Tờ giấy hoặc dòng ghi trong sổ chứng nhận ai giữ bao nhiêu phần | Là bằng chứng của cổ phần, không phải một thứ khác |
| Vốn điều lệ | Tổng 500 triệu ban đầu | Là tổng cộng, còn cổ phần là từng phần nhỏ của tổng đó |
| Phần vốn góp ở công ty trách nhiệm hữu hạn | Góp tiền nhưng không chia thành phần bằng nhau, ghi theo tỷ lệ | Chuyển nhượng thường bị ràng buộc hơn, không chia thành đơn vị bán lẻ |
| Trái phiếu | Một người cho quán vay 50 triệu, hẹn trả lãi và gốc | Là chủ nợ, không phải chủ; lời lớn cũng chỉ nhận đúng lãi đã hẹn |
Cặp hay nhầm nhất là cổ phần và trái phiếu. Người giữ cổ phần chia lời nhưng cũng chịu lỗ, và đứng sau cùng khi quán đóng cửa. Người giữ trái phiếu là người cho vay: quán lời to họ vẫn chỉ nhận lãi hẹn trước, quán khó khăn thì họ được ưu tiên trả trước cổ đông.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Nếu con hay bố mẹ hỏi cổ phần là gì, cứ nói gọn thế này, không cần một chữ chuyên môn nào:
Một. Mấy người góp tiền mở quán, chia tổng tiền thành nhiều phần bằng nhau, ai góp bao nhiêu thì giữ bấy nhiêu phần.
Hai. Quán lời thì chia theo số phần, họp bàn thì mỗi phần một phiếu, quán lỗ thì phần của ai cũng mất giá theo.
Ba. Ai muốn rút thì bán phần cho người khác, quán vẫn mở cửa bình thường, chỉ đổi tên người giữ phần.
Ba câu này đủ để đọc hiểu phần lớn tin tức về mua bán cổ phần. Khi đọc "công ty X nắm 51% cổ phần công ty Y", hãy hình dung X giữ 510 trong 1.000 phần của quán: nhiều hơn tất cả những người còn lại cộng lại, nên trong buổi họp, việc gì X không đồng ý thì gần như không thông qua được. Bài này chỉ giải thích cơ chế, không phải lời khuyên mua hay bán cổ phần của bất kỳ công ty nào.
Câu hỏi thường gặp
Cổ phần và cổ phiếu có phải là một không?
Gần như cùng chỉ một thứ nhưng ở hai góc. Cổ phần là phần sở hữu trong vốn công ty, còn cổ phiếu là bằng chứng ghi nhận người nào giữ bao nhiêu cổ phần, ngày nay phần lớn là dòng ghi điện tử thay vì tờ giấy.
Vì sao một cổ phần lại có giá khác số tiền góp ban đầu?
Số tiền góp ban đầu chỉ là giá lúc khởi sự. Sau đó giá phần do người mua và người bán thoả thuận, dựa trên việc họ nghĩ công ty đáng bao nhiêu, nên có thể cao hơn hoặc thấp hơn nhiều so với lúc góp.
Giữ ít cổ phần thì có tiếng nói gì không?
Có, theo đúng tỷ lệ phần đang giữ: được đi họp, được biểu quyết, được chia cổ tức nếu công ty chia. Nhưng với tỷ lệ nhỏ, lá phiếu đó khó thay đổi được quyết định nếu những người giữ nhiều phần đã đồng ý với nhau.
Pha loãng cổ phần có phải là bị thiệt không?
Tỷ lệ sở hữu giảm, nhưng nếu tiền gọi thêm được dùng để làm công ty lớn hơn thì phần nhỏ hơn của một cái bánh to hơn chưa chắc ít giá trị hơn. Thiệt hay không tuỳ giá phát hành và cách dùng tiền mới.
Cổ đông có phải trả nợ thay công ty không?
Với công ty cổ phần, cổ đông thường chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi số vốn đã góp, nghĩa là mất tối đa phần vốn đó. Phạm vi cụ thể do luật doanh nghiệp hiện hành quy định, có trường hợp ngoại lệ, cần thì hỏi luật sư.
Góp vốn với bạn bè làm ăn có phải là mua cổ phần không?
Chỉ khi nhóm thành lập công ty cổ phần và ghi số phần vào sổ cổ đông. Góp tiền miệng hoặc ghi giấy tay là thoả thuận hợp tác, quyền lợi phụ thuộc vào nội dung thoả thuận đó chứ không theo cơ chế cổ phần.