PhucTap.comPhức Tạp
Khoa học trong nhà và ngoài đường

Bếp từ hoạt động như thế nào: vì sao mặt bếp mát mà đáy nồi lại nóng

Bếp từ không đun nóng mặt kính mà làm dòng điện xoáy chạy ngay trong đáy nồi. Giải thích bằng tay khuấy nồi chè đặc, có ví dụ tính giờ đun hai lít nước.

Close-up of a hand stirring thick red bean sweet soup in a heavy iron pot with a wooden spoon, steam rising, home kitchen, warm afternoon light

Bếp từ không tự nóng rồi truyền nhiệt lên nồi: cuộn dây dưới mặt kính tạo ra một từ trường đổi chiều rất nhanh, từ trường đó khuấy điện chạy vòng ngay trong đáy nồi, và đáy nồi tự nóng lên vì chính dòng điện xoáy ấy. Mặt kính chỉ nóng lây từ đáy nồi, nên nhấc nồi ra là bếp ngừng đun gần như tức thì.

Bạn gặp khái niệm này khi mua bếp và nghe dặn "phải dùng nồi đáy từ", khi đặt nồi nhôm lên mà bếp kêu báo lỗi, hay khi tò mò vì sao đặt tờ giấy giữa nồi và mặt bếp mà nước vẫn sôi. Hình ảnh dễ hiểu là một bàn tay khuấy nồi chè đậu đặc sệt.

Khuấy nồi chè đặc: đối chiếu với từng bộ phận của bếp từ

Hình dung bạn khuấy một nồi chè đậu thật đặc, đổi chiều khuấy liên tục. Chè đặc cản tay, khuấy một hồi thấy cả nồi ấm lên chút ít vì ma sát bên trong. Bếp từ làm điều tương tự với điện trong đáy nồi:

Nồi chèBếp từ
Bàn tay khuấy đổi chiều liên tụcCuộn dây đồng dưới mặt kính, có dòng điện đổi chiều hàng chục nghìn lần mỗi giây
Cái thìa truyền sức khuấy vào chè dù tay không chạm chèTừ trường xuyên qua mặt kính, không cần chạm mà vẫn "khuấy" được
Chè xoáy theo vòng tròn trong nồiDòng điện xoáy chạy vòng trong đáy nồi kim loại
Chè càng đặc càng cản, càng sinh nhiệt khi khuấyKim loại có điện trở vừa phải, dòng xoáy gặp cản mà sinh nhiệt
Nước lã loãng, khuấy mãi chẳng ấmNhôm, đồng dẫn điện quá tốt và không nhiễm từ, khó sinh nhiệt với bếp thường
Không có nồi thì tay khuấy vào không khíKhông có nồi phù hợp thì bếp không đun, báo lỗi

Điều ẩn dụ này cho thấy rõ nhất: nhiệt sinh ra ở nơi có "chè" bị khuấy, tức ngay trong đáy nồi, chứ không phải ở bàn tay. Đó là lý do bếp từ đun nhanh và ít hao: không mất công làm nóng mặt bếp hay không khí xung quanh trước.

Máy chạy thế nào: năm khâu từ ổ điện tới đáy nồi

Bên dưới tấm kính đen của bếp từ là một chuỗi chuyển hoá khá gọn:

  1. Đổi điện lưới thành điện tần số cao. Mạch điện tử trong bếp chỉnh dòng điện xoay chiều từ ổ cắm thành dòng đổi chiều nhanh hơn rất nhiều lần.
  2. Cuộn dây sinh từ trường. Dòng đó chạy qua cuộn dây đồng xoắn ốc dưới mặt kính, tạo ra từ trường đổi chiều liên tục phía trên mặt bếp.
  3. Từ trường khuấy điện trong đáy nồi. Đáy nồi kim loại nằm trong từ trường biến đổi, điện trong kim loại bị đẩy chạy thành những vòng xoáy, người ta gọi là dòng điện xoáy hay dòng Foucault.
  4. Dòng xoáy sinh nhiệt. Kim loại cản dòng xoáy, năng lượng biến thành nhiệt ngay trong lớp đáy. Với kim loại nhiễm từ như sắt, gang, còn có thêm phần nhiệt do từ tính bị lật qua lật lại liên tục.
  5. Bếp đo và điều chỉnh. Bếp cảm nhận có nồi hợp hay không, chỉnh mức công suất, và có cảm biến nhiệt dưới mặt kính để ngắt khi quá nóng.

Khâu thứ ba giải thích vì sao bếp kén nồi: đáy nồi phải là thứ "khuấy được" và "khuấy thì nóng". Sắt, gang, inox loại nhiễm từ đáp ứng tốt. Cách thử đơn giản là đưa nam châm tủ lạnh lại gần đáy nồi: hút chặt thì thường dùng được.

Ví dụ giả định: đun hai lít nước bằng bếp từ và bếp gas

Dùng số tròn giả định để so cách năng lượng đi. Làm nóng 1 gam nước thêm 1 độ cần khoảng 4,2 jun. Đun 2 lít, tức 2.000 gam, từ 25 độ lên 100 độ, tăng 75 độ.

Nhiệt nước cần. 2.000 nhân 4,2 nhân 75. 2.000 nhân 4,2 bằng 8.400; 8.400 nhân 75 bằng 630.000 jun.

Bếp từ. Giả định bếp chạy 2.000 W và 85 phần trăm năng lượng vào được nước. Mỗi giây nước nhận 2.000 nhân 0,85 bằng 1.700 jun. Thời gian: 630.000 chia 1.700, khoảng 371 giây, hơn 6 phút một chút.

Bếp gas. Giả định ngọn lửa toả 3.000 W nhiệt nhưng chỉ 40 phần trăm vào nồi, phần còn lại hơ nóng không khí quanh nồi. Nước nhận 3.000 nhân 0,4 bằng 1.200 jun mỗi giây. Thời gian: 630.000 chia 1.200 bằng 525 giây, gần 9 phút.

Ngọn lửa trong ví dụ "mạnh" hơn bếp từ nhưng nước lại sôi chậm hơn, vì phần lớn nhiệt bay mất trước khi tới nồi. Tỷ lệ thật tuỳ từng bếp, từng nồi, từng ngọn gió trong bếp; các con số trên chỉ là giả định để thấy vì sao "nhiệt sinh ngay trong đáy nồi" lại tiết kiệm. Tiền điện so với tiền gas thì còn phụ thuộc giá từng loại ở từng thời điểm, bài này không so.

Một hệ quả nhỏ của phép tính: với bếp từ, nồi to hay nhỏ không đổi được bao nhiêu phần trăm năng lượng vào nước, miễn đáy nồi phủ kín vùng nấu. Còn với bếp gas, nồi nhỏ đặt trên ngọn lửa to thì lửa liếm ra ngoài thành nồi, phần bay mất càng nhiều.

Nồi chè đúng tới đâu, từ đâu phải bỏ

Hình ảnh bàn tay khuấy chè giúp thấy nhiệt sinh ra trong đáy nồi, nhưng có mấy chỗ không khớp.

Khuấy chè làm nóng rất ít, dòng xoáy làm nóng rất nhiều. Bạn khuấy cả giờ chè chỉ ấm lên chút ít; bếp từ làm đáy nồi nóng đủ để chiên xào chỉ sau vài chục giây. Ẩn dụ chỉ mượn hình dáng của chuyện "khuấy mà sinh nhiệt", không mượn độ lớn.

Chè xoáy được vì có tay chạm vào qua cái thìa; dòng xoáy thì không cần chạm. Từ trường đi xuyên qua mặt kính, qua cả tờ giấy lót. Vì vậy có thể lót giấy chống trầy mà nước vẫn sôi, dù giấy có thể sém nếu đáy nồi rất nóng.

Nước lã không phải lúc nào cũng "không khuấy được". Nhôm và đồng vẫn có dòng xoáy, chỉ là với tần số của bếp thường thì sinh nhiệt quá ít so với yêu cầu. Một số bếp đời mới thiết kế riêng để đun được nồi không nhiễm từ, nên quy tắc "chỉ nồi hút nam châm" là quy tắc kinh nghiệm cho bếp phổ thông.

Mặt kính vẫn nóng. Nhấc nồi ra, mặt kính còn nóng lây từ đáy nồi một lúc, đủ gây bỏng. Đèn báo nhiệt dư trên bếp tồn tại vì thế.

Hiểu lầm hay gặp về bếp từ

"Bếp từ phát ra bức xạ độc hại". Từ trường của bếp là loại tần số thấp, giảm rất nhanh khi ra xa mặt bếp. Đứng nấu bình thường thì cường độ đã nhỏ đi nhiều. Riêng người đang mang thiết bị điện tử cấy trong người như máy tạo nhịp tim nên hỏi bác sĩ điều trị về khoảng cách an toàn với thiết bị từ trường.

"Nồi inox nào cũng dùng được". Inox có nhiều loại; loại phổ biến làm thân nồi thường không nhiễm từ. Nồi dùng được bếp từ thường có lớp đáy riêng nhiễm từ. Thử bằng nam châm là nhanh nhất.

"Bếp từ và bếp hồng ngoại là một". Hai loại trông giống nhau vì cùng mặt kính đen, nhưng bếp hồng ngoại có mâm nhiệt nóng đỏ dưới kính rồi truyền nhiệt lên, nên mặt kính rất nóng và dùng được mọi loại nồi.

"Bếp từ nấu xong món ăn kém ngon hơn bếp gas". Món ăn chỉ biết nhiệt độ và thời gian, không biết nhiệt tới từ lửa hay từ dòng xoáy. Khác biệt người nấu cảm thấy thường do cách chỉnh lửa: bếp gas đổi lửa tức thì và hơ nóng cả thành chảo, bếp từ chỉ nóng mạnh ở phần đáy nằm trên cuộn dây. Quen tay thì kết quả gần như nhau.

"Bếp từ không nóng thì không thể gây bỏng". Mặt kính nóng lây từ nồi, và tay cầm nồi, dầu mỡ bắn vẫn gây bỏng như bếp nào khác. Thêm nữa, vật kim loại nhỏ như thìa, nhẫn đặt lên vùng nấu đang bật có thể nóng lên rất nhanh.

Bốn kiểu bếp trong nhà: nhiệt sinh ra ở đâu

So nhanh bốn loại bếp quen thuộc theo câu hỏi "nhiệt sinh ra ở đâu rồi đi đâu":

Loại bếpNhiệt sinh ra ởDùng loại nồiMặt bếp khi đun
Bếp từNgay trong đáy nồiĐáy nhiễm từẤm, nóng lây từ nồi
Bếp hồng ngoạiMâm nhiệt dưới mặt kínhMọi loại đáy phẳngRất nóng
Bếp điện mâm nhiệt kiểu cũThanh điện trở lộ raMọi loại đáy phẳngRất nóng, đỏ
Bếp gasNgọn lửa đốt khíMọi loạiKiềng nóng, nhiều nhiệt bay ra ngoài

Hai cụm từ hay bị dùng lẫn: "cảm ứng" trên bếp từ là cảm ứng điện từ, tức từ trường sinh ra dòng điện; còn "cảm ứng" trên nút bấm là chạm tay vào mặt kính để điều khiển. Bếp hồng ngoại cũng có nút cảm ứng chạm, nhưng không đun bằng cảm ứng điện từ.

Một cặp nữa hay lẫn là "bếp từ đôi" và "bếp đôi từ – hồng ngoại". Loại thứ nhất có hai vùng nấu đều đun bằng từ trường, kén nồi ở cả hai bên. Loại thứ hai có một vùng từ, một vùng hồng ngoại, nên nồi nhôm, nồi đất đặt bên hồng ngoại vẫn đun được. Nhìn dưới mặt kính lúc bếp đang bật là biết: vùng nào đỏ rực là hồng ngoại, vùng nào tối đen mà nồi vẫn sôi là vùng từ.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Khi bố hỏi "sao bếp này kén nồi thế", trả lời gọn:

Một là: dưới mặt kính có một cuộn dây làm ra từ trường, giống bàn tay khuấy đổi chiều liên tục. Hai là: cái bị khuấy là điện nằm trong đáy nồi, chúng chạy vòng vòng và làm chính đáy nồi nóng lên. Ba là: nồi phải là loại khuấy được, thường là nồi hút nam châm, còn nhôm, đồng thì bếp thường không đun nổi.

Thêm vài nguyên tắc an toàn đi kèm: mặt kính sau khi nấu vẫn nóng, không đặt thìa, dao kim loại lên vùng nấu đang bật, không để vật dễ cháy sát bếp, và để khe thoát gió của bếp thông thoáng vì mạch điện bên trong cần làm mát. Mặt kính nứt vỡ thì ngưng dùng ngay.

Khi bếp báo lỗi lạ, tự tắt liên tục, có mùi khét từ thân bếp, đó là việc của thợ sửa có chuyên môn; không tự mở vỏ bếp vì bên trong có mạch điện tử công suất lớn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao đặt nồi lên bếp từ mà bếp kêu bíp và không nóng?

Bếp không nhận ra nồi phù hợp: đáy nồi không nhiễm từ, đáy quá nhỏ so với vùng nấu, hoặc đáy cong vênh không áp sát mặt kính. Thử nam châm và đặt nồi vào giữa vùng nấu là hai việc nên làm trước.

Bếp từ có làm nóng tay nếu đặt tay lên mặt kính lúc đang bật không?

Tay không phải kim loại dẫn điện tốt nên bếp không đun tay như đun nồi, nhưng mặt kính có thể đã nóng lây từ nồi vừa nấu. Đeo nhẫn, vòng kim loại lại gần vùng nấu đang bật cũng không nên.

Có dùng chảo nhôm trên bếp từ được không?

Chảo nhôm thường thì bếp từ phổ thông không đun được. Một số chảo nhôm có gắn thêm đĩa thép nhiễm từ ở đáy để dùng cho bếp từ, nhà sản xuất thường ghi rõ trên bao bì hoặc dưới đáy.

Vì sao bếp từ kêu tiếng rè rè khi nấu ở mức lớn?

Từ trường đổi chiều liên tục làm các lớp kim loại trong đáy nồi rung rất nhẹ, cộng với quạt làm mát bên trong bếp chạy. Tiếng đều thì bình thường; tiếng lạ, to dần hay kèm mùi khét thì nên nhờ thợ kiểm tra.

Bếp từ có tốn điện hơn bếp hồng ngoại không?

Với cùng một việc như đun sôi một lượng nước, bếp từ thường hao ít hơn vì nhiệt sinh ngay trong đáy nồi, còn bếp hồng ngoại phải làm nóng mâm và mặt kính trước. Mức chênh cụ thể tuỳ từng bếp và từng nồi.

Nhấc nồi lên khỏi bếp từ thì bếp có tự ngắt không?

Phần lớn bếp từ phát hiện không còn nồi và ngừng đun sau ít giây, rồi tự tắt nếu không đặt lại. Đây là đặc điểm thiết kế, chi tiết cụ thể mỗi loại do nhà sản xuất mô tả trong hướng dẫn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138