Chỉ số chứng khoán là một con số đại diện cho mức giá chung của một nhóm cổ phiếu, gọi là rổ, so với một ngày gốc được chọn trước. Nó giống điểm trung bình cả lớp: không nói gì về từng bạn, nhưng cho biết cả lớp tuần này khá lên hay kém đi. Điểm khác là ở phần lớn chỉ số, "bạn to con" (công ty có vốn hoá lớn) được tính nặng hơn.
Bạn gặp chỉ số chứng khoán trong bản tin cuối ngày ("chỉ số tăng 12 điểm"), trong lời than của người quen ("chỉ số xanh mà tài khoản đỏ"), hay khi đọc về thị trường nước ngoài. Bài này dựng khái niệm bằng một lớp học năm bạn, chỉ ra vì sao chỉ số có thể tăng trong khi phần đông cổ phiếu giảm, và vì sao "điểm" của chỉ số không phải là tiền.
Điểm trung bình cả lớp: hình ảnh dùng xuyên bài
Hình dung một lớp học kỳ lạ có năm bạn, và cô giáo không tính điểm trung bình cộng thường mà tính theo cân nặng: bạn nặng 50 cân thì điểm của bạn ấy được tính nặng gấp năm lần bạn nặng 10 cân. Ngày khai giảng, cô quy ước điểm của cả lớp là 100 để làm mốc. Sau mỗi bài kiểm tra, cô tính xem cả lớp tiến hay lùi bao nhiêu phần trăm so với mốc. Các phần của câu chuyện ứng với thuật ngữ như sau:
| Lớp học | Chỉ số chứng khoán |
|---|---|
| Năm bạn được chọn vào lớp | Rổ cổ phiếu của chỉ số |
| Điểm của từng bạn trong bài kiểm tra | Giá từng cổ phiếu |
| Cân nặng của từng bạn | Trọng số, thường theo vốn hoá |
| Ngày khai giảng, quy ước bằng 100 | Ngày gốc và giá trị gốc của chỉ số |
| Điểm cả lớp sau mỗi bài kiểm tra | Giá trị chỉ số trong ngày |
| Bạn nặng nhất lớp | Cổ phiếu trụ, nặng ký trong chỉ số |
Chỉ số không đo tiền mà đo sự thay đổi so với mốc. Con số 100 hay 1.000 ở ngày gốc là tuỳ chọn; ý nghĩa nằm ở chỗ nó đã đi bao xa từ mốc đó.
Máy chạy thế nào: từ giá từng cổ phiếu tới một con số
Chỉ số kiểu trọng số vốn hoá, loại phổ biến nhất, được dựng qua những khâu sau:
- Chọn rổ. Đơn vị quản lý chỉ số đặt tiêu chí chọn cổ phiếu vào rổ: quy mô, mức độ mua bán thường xuyên, thời gian niêm yết. Rổ có thể là tất cả cổ phiếu trên sàn hoặc chỉ vài chục mã lớn nhất.
- Tính tổng vốn hoá của rổ ở ngày gốc. Cộng giá × số cổ phần của mọi mã trong rổ, gán giá trị đó bằng mốc (chẳng hạn 100).
- Mỗi lúc giá đổi, tính lại tổng. Tổng vốn hoá mới chia tổng ở ngày gốc, nhân với mốc, ra giá trị chỉ số.
- Cổ phiếu lớn tự động nặng ký hơn. Vì phép cộng dùng vốn hoá, một mã chiếm nửa tổng vốn hoá thì mỗi 1% thay đổi giá của nó kéo chỉ số đi khoảng 0,5%.
- Điều chỉnh khi rổ thay đổi. Thêm, bớt mã hay công ty phát hành thêm cổ phần thì đơn vị quản lý điều chỉnh hệ số chia để chỉ số không nhảy vọt vô cớ.
Khâu thứ năm là thứ hình ảnh lớp học khó thấy, nhưng rất quan trọng: nếu không điều chỉnh, mỗi lần đổi thành viên rổ chỉ số sẽ nhảy lên hay rơi xuống dù chẳng cổ phiếu nào đổi giá. Một số chỉ số còn chỉ tính phần cổ phần thật sự đang được mua bán tự do, bỏ phần nằm yên trong tay cổ đông lớn.
Ví dụ số giả định: bốn bạn tụt điểm mà cả lớp vẫn lên
Ví dụ giả định, số tròn. Rổ gồm năm công ty A, B, C, D, E với vốn hoá lần lượt 50, 20, 15, 10 và 5 tỷ đồng. Tổng 50 + 20 + 15 + 10 + 5 = 100 tỷ; quy ước chỉ số ở ngày gốc bằng 100.
- Phiên hôm sau, giá A tăng 10%, vốn hoá A thành 50 × 1,1 = 55 tỷ.
- B, C, D, E mỗi mã giảm 5%: B còn 20 × 0,95 = 19; C còn 15 × 0,95 = 14,25; D còn 10 × 0,95 = 9,5; E còn 5 × 0,95 = 4,75 tỷ.
- Tổng vốn hoá mới: 55 + 19 + 14,25 + 9,5 + 4,75 = 102,5 tỷ đồng.
- Chỉ số mới: 102,5 : 100 × 100 = 102,5 điểm, tăng 2,5%.
- Nếu tính trung bình cộng thường của mức thay đổi giá: (10 − 5 − 5 − 5 − 5) : 5 = −2%. Cả lớp tính kiểu thường thì lùi 2%.
- Người giữ đều cả năm mã với số tiền bằng nhau sẽ thấy tài khoản giảm khoảng 2%, trong khi bản tin báo chỉ số tăng 2,5%.
Bốn trong năm bạn tụt điểm, nhưng bạn nặng nhất tiến bộ nên điểm cả lớp vẫn lên. Đó chính là hiện tượng "chỉ số xanh mà tài khoản đỏ". Ngược lại cũng xảy ra: một mã lớn giảm mạnh có thể kéo chỉ số đỏ trong khi đa số mã tăng nhẹ.
Đọc bản tin chỉ số cuối ngày: bốn câu hỏi nên đặt
Biết cách tính rồi thì đọc bản tin sẽ khác. Mỗi khi nghe "chỉ số tăng" hay "chỉ số giảm", có thể tự hỏi lần lượt bốn câu dưới đây, câu nào cũng trả lời được bằng số liệu có sẵn trên bảng giá:
- Tăng giảm bao nhiêu phần trăm? Quy số điểm ra phần trăm để biết mức thay đổi thật. Mười điểm ở mức 1.000 chỉ là 1%.
- Bao nhiêu mã tăng, bao nhiêu mã giảm? Nếu chỉ số tăng mà số mã giảm áp đảo, cả lớp đang được vài bạn nặng ký gánh.
- Những mã nào đóng góp nhiều nhất? Nhiều bảng tin liệt kê mã kéo chỉ số lên hoặc xuống nhiều điểm nhất. Thường chỉ năm, sáu cái tên chiếm phần lớn biến động.
- Có bao nhiêu tiền đổi tay? Chỉ số đi xa trong một phiên rất ít người mua bán thì ý nghĩa khác với khi có rất nhiều tiền tham gia.
Bốn câu hỏi này không giúp đoán chỉ số ngày mai, và bài viết không nhằm việc đó. Chúng chỉ giúp hiểu đúng con số hôm nay đang nói gì, thay vì để một con số duy nhất đại diện cho hàng trăm câu chuyện khác nhau.
Điểm trung bình cả lớp đúng tới đâu, từ đâu phải bỏ
Hình ảnh lớp học giúp thấy ba điều đúng: chỉ số là con số đại diện cho cả nhóm, nó che mất chuyện của từng thành viên, và cách tính trọng số quyết định ai kéo được cả lớp. Ba điều này áp dụng cho mọi chỉ số giá, kể cả chỉ số giá tiêu dùng đi chợ.
Hình ảnh gãy ở chỗ điểm của học sinh có trần là 10, còn giá cổ phiếu thì không có trần cố định, và trọng số (cân nặng) cũng đổi liên tục theo chính giá đó. Một bạn tăng điểm thì đồng thời nặng thêm, nên lần sau kéo lớp mạnh hơn. Đó là lý do một vài cổ phiếu tăng giá mạnh trong thời gian dài có thể chiếm phần rất lớn của chỉ số.
Hình ảnh cũng gãy ở chỗ lớp học có sĩ số cố định. Rổ chỉ số được xem lại định kỳ: công ty lớn lên được đưa vào, công ty nhỏ đi bị đưa ra. Chỉ số vì thế luôn phản ánh nhóm công ty "đang lớn", không phải đúng những công ty ở ngày gốc. Và không phải chỉ số nào cũng tính theo vốn hoá: có loại tính theo giá cổ phiếu (bạn có điểm số cao tự động nặng hơn, bất kể cân nặng), có loại chia đều trọng số. Cách tính của từng chỉ số do đơn vị quản lý công bố.
Những hiểu lầm hay gặp về chỉ số
Chỉ số tăng nghĩa là đa số cổ phiếu tăng. Như ví dụ, vài mã lớn đủ kéo chỉ số đi ngược với số đông. Muốn biết số đông, phải xem số mã tăng và số mã giảm.
Điểm chỉ số là tiền. Điểm chỉ là con số so với mốc ở ngày gốc. Chỉ số 1.200 điểm không có nghĩa thứ gì giá 1.200 đồng.
Chỉ số tăng 10 điểm thì luôn là tăng nhiều. Tuỳ chỉ số đang ở mức nào. Tăng 10 điểm từ mức 100 là 10%, từ mức 1.000 chỉ là 1%. Nên đọc theo phần trăm.
Chỉ số đi lên lâu dài là chứng minh mọi công ty đều lớn lên. Rổ được thay thành viên định kỳ, công ty yếu bị loại ra. Chỉ số đi lên phản ánh nhóm đang mạnh, không phải mọi công ty từng có mặt.
Chỉ số nói lên sức khoẻ nền kinh tế. Chỉ số đo giá cổ phiếu của các công ty niêm yết, vốn chỉ là một phần nền kinh tế và chịu ảnh hưởng của kỳ vọng. Hai thứ có liên quan nhưng không trùng nhau.
Chỉ số chứng khoán hay bị nhầm với những khái niệm nào
Những con số dưới đây cùng xuất hiện trong bản tin chứng khoán cuối ngày:
| Khái niệm | Ở lớp học | Nói lên điều gì |
|---|---|---|
| Chỉ số (trọng số vốn hoá) | Điểm trung bình tính theo cân nặng | Rổ cổ phiếu, nặng về mã lớn, đổi bao nhiêu so với mốc |
| Độ rộng thị trường | Đếm bao nhiêu bạn tiến, bao nhiêu bạn lùi | Số đông đang đi theo hướng nào |
| Giá một cổ phiếu | Điểm của một bạn | Chuyện riêng của một công ty |
| Tổng vốn hoá thị trường | Tổng cân nặng nhân điểm, không chia về mốc | Quy mô tính bằng tiền của cả rổ |
| Thanh khoản phiên | Bao nhiêu bài thi được chấm hôm đó | Bao nhiêu tiền thật sự đổi tay trong phiên |
Đặt chỉ số cạnh độ rộng thị trường là cách nhanh nhất để không bị một con số đánh lừa: chỉ số tăng mà số mã giảm nhiều hơn số mã tăng thì đang có vài "bạn nặng ký" gánh cả lớp.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Nếu người nhà hỏi "chỉ số tăng sao cổ phiếu nhà mình lại giảm", ba câu sau là đủ, không cần thuật ngữ nào:
Một. Chỉ số là điểm trung bình của một nhóm cổ phiếu, so với một ngày mốc chọn từ trước.
Hai. Công ty càng lớn thì điểm của nó càng được tính nặng, nên vài công ty lớn có thể kéo cả nhóm đi lên hay đi xuống.
Ba. Cho nên chỉ số tăng không có nghĩa cổ phiếu nào cũng tăng, và điểm chỉ số không phải là tiền.
Ba câu này giúp đọc bản tin cuối ngày đúng cách: xem phần trăm thay đổi, xem số mã tăng giảm, và nhớ rằng chỉ số là thước đo chung chứ không phải tín hiệu mua bán. Bài viết chỉ giải thích cách tính, không phải lời khuyên đầu tư. Nếu người nhà muốn hiểu thêm một bước, cứ lấy ví dụ năm bạn ở trên ra tính lại bằng giấy bút: tự tay thấy bốn bạn tụt điểm mà cả lớp vẫn lên thì sẽ nhớ lâu hơn mọi lời giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chỉ số lại bắt đầu từ 100 hoặc 1.000?
Chỉ là quy ước cho dễ đọc. Chọn mốc 100 thì chỉ số 150 nghĩa ngay là tăng 50% so với ngày gốc. Một con số mốc khác không làm thay đổi phần trăm lên xuống.
Cổ phiếu trụ là gì?
Là những cổ phiếu có vốn hoá lớn, chiếm tỷ trọng cao trong chỉ số, nên mỗi biến động giá của chúng kéo chỉ số đi nhiều. Trong lớp học, đó là những bạn nặng ký nhất.
Có thể mua được chỉ số không?
Không mua trực tiếp một con số, nhưng có những quỹ được thiết kế để giữ cổ phiếu theo đúng tỷ trọng trong rổ, nên giá trị đi theo chỉ số. Bài viết không khuyên mua sản phẩm nào.
Vì sao mỗi nước có nhiều chỉ số khác nhau?
Vì mỗi chỉ số đo một nhóm khác nhau: toàn sàn, nhóm công ty lớn nhất, một ngành, hay nhóm công ty nhỏ. Mỗi lớp học có một điểm trung bình riêng.
Chỉ số tính theo giá và theo vốn hoá khác nhau thế nào?
Chỉ số theo giá cho cổ phiếu có giá cao nặng hơn, dù công ty có thể nhỏ. Chỉ số theo vốn hoá cho công ty lớn nặng hơn. Cùng một phiên, hai cách tính có thể cho kết quả khác chiều.
Khi công ty trong rổ chia tách cổ phiếu thì chỉ số có nhảy không?
Không, vì đơn vị quản lý điều chỉnh hệ số tính để chỉ số không đổi do những sự kiện không làm thay đổi giá trị thật. Chỉ thay đổi giá do mua bán mới làm chỉ số chuyển động.