Bong bóng tài sản là khi giá một thứ gì đó tăng xa hơn hẳn giá trị nó thật sự mang lại, chủ yếu vì người ta mua để bán lại cho người sau với giá cao hơn chứ không phải để dùng. Giá được giữ trên cao bởi dòng người mua mới; khi dòng người đó cạn, không còn gì đỡ giá nên giá rơi nhanh.
Bạn nghe chữ bong bóng trong tin tức về nhà đất, cổ phiếu, tiền mã hoá, hay trong những câu chuyện về đợt sốt giá cây cảnh, chim cảnh mà các bác lớn tuổi hay kể. Bài này không nói thị trường nào đang là bong bóng và không dự báo gì. Nó chỉ giải thích cơ chế bằng một phong trào săn lan giả định trong một xóm nhỏ: giá phồng lên thế nào, vì sao người mua trong đợt sốt giá không hẳn ngây thơ, và vì sao cú xẹp thường nhanh hơn lúc phồng.
Phong trào săn lan trong xóm: hình ảnh dùng xuyên bài
Hình dung một xóm nhỏ nơi vài nhà trồng lan để chơi. Người mê lan thật sự sẵn trả khoảng 1 triệu đồng cho một chậu đẹp, vì họ thích ngắm, thích chăm. Một hôm có người bán được chậu với giá 2 triệu. Tin lan khắp xóm. Người không mê lan bắt đầu mua lan, không phải để ngắm mà để chờ bán cao hơn. Giá lên 4 triệu, rồi 8 triệu. Ai cũng thấy hàng xóm vừa lời, ai cũng sợ bị bỏ lại. Mỗi thứ trong đợt sốt giá có một tên gọi:
| Trong xóm lan | Thuật ngữ |
|---|---|
| Giá người mê lan thật sự sẵn trả, khoảng 1 triệu | Giá trị cơ bản, giá trị sử dụng |
| Người mua lan để bán lại, không để ngắm | Nhà đầu cơ |
| Khoảng chênh giữa 8 triệu và 1 triệu | Phần bong bóng |
| Tin "nhà bên vừa bán lời gấp đôi" | Kỳ vọng tự nuôi, hiệu ứng đám đông |
| Người mua chậu ở giá 8 triệu mong bán 12 triệu | Người mua dựa vào "kẻ mua sau trả cao hơn" |
| Người mượn tiền để mua thêm lan | Dùng đòn bẩy, vay để mua tài sản |
Chìa khoá của hình ảnh: chậu lan không đẹp hơn khi giá từ 1 triệu lên 8 triệu. Giá trị ngắm lan đứng yên; cái thay đổi là niềm tin rằng sẽ có người khác trả cao hơn.
Máy chạy thế nào: các khâu của một bong bóng
Bong bóng nào cũng đi qua một chuỗi khâu khá giống nhau, dù tài sản là chậu lan, mảnh đất hay cổ phiếu:
- Một lý do ban đầu có thật. Thường bong bóng bắt đầu từ một chuyện có cơ sở: một giống lan mới đẹp thật, một vùng đất có đường mới thật. Giá tăng lần đầu là có lý.
- Giá tăng thu hút người mua để bán lại. Người chưa từng quan tâm tới lan thấy hàng xóm lời, nhảy vào mua. Lượng mua tăng đẩy giá lên tiếp.
- Giá tăng trở thành lý do để mua. Đến khâu này, câu "giá đang lên" thay thế câu "chậu lan này đẹp". Giá càng lên, càng nhiều người mua, vòng lặp tự nuôi nó.
- Tiền vay tràn vào. Người ta mượn tiền mua thêm, vì lời từ giá tăng có vẻ lớn hơn lãi phải trả. Lượng tiền đổ vào chậu lan lớn hơn hẳn tiền thật của người trong xóm.
- Người mua mới cạn dần. Ai muốn và có khả năng mua thì đã mua rồi. Giá ngừng lên. Với người mua để bán lại, giá đứng yên là đủ đáng lo.
- Người bán đổ ra cùng lúc. Người vay tiền phải bán để trả nợ, người khác bán theo vì sợ. Không còn người mua đỡ, giá rơi về gần giá người mê lan thật sự sẵn trả, đôi khi thấp hơn.
Khâu cuối nhanh hơn những khâu đầu vì một lý do đơn giản: lúc phồng, người ta mua dần dần khi tin tức lan ra; lúc xẹp, ai cũng muốn bán trước người khác, và người vay nợ thì không có lựa chọn chờ.
Ví dụ số giả định: người mua ở 8 triệu bằng tiền vay
Ví dụ giả định, số tròn. Ba người mua chậu lan ở ba thời điểm khác nhau của đợt sốt giá.
- Anh A mua sớm ở 2 triệu, bán ở 6 triệu khi giá đang lên. Lời 6 − 2 = 4 triệu.
- Chị B mua ở 4 triệu bằng tiền của mình, chưa kịp bán. Hết đợt sốt giá, giá rơi về 1,5 triệu. Chị lỗ 4 − 1,5 = 2,5 triệu, mất hơn sáu phần mười số tiền bỏ ra (2,5 : 4 = 62,5%).
- Anh C mua ở 8 triệu, trong đó 2 triệu tiền mình và 6 triệu tiền vay. Giá rơi về 1,5 triệu, anh phải bán để trả nợ.
- Anh C nhận 1,5 triệu, trả nợ 6 triệu còn thiếu 6 − 1,5 = 4,5 triệu (chưa tính lãi). Anh mất trọn 2 triệu tiền của mình và còn nợ thêm 4,5 triệu.
- Tổng thiệt hại của anh C: 2 + 4,5 = 6,5 triệu, lớn hơn ba lần số tiền anh thật sự bỏ ra.
- Trong cả xóm, số tiền anh A lời là tiền từ túi những người mua sau anh. Chậu lan không làm ra thêm đồng nào trong suốt đợt sốt giá.
Phép tính cho thấy vì sao vay để mua trong đợt sốt giá làm thiệt hại phình to: tiền vay không xẹp theo giá. Nó cũng cho thấy bong bóng phần lớn là chuyển tiền giữa người với người: người bán sớm lời từ người mua muộn. Ví dụ này minh hoạ cơ chế, không phải lời khuyên mua hay tránh loại tài sản nào.
Vì sao người khôn vẫn mua trong bong bóng
Nhìn từ ngoài, mua chậu lan 8 triệu trong khi giá trị ngắm chỉ khoảng 1 triệu nghe thật dại. Nhưng trong đợt sốt giá, người mua không hẳn ngây thơ. Nhiều người biết rõ giá đã quá cao, chỉ tin rằng mình bán kịp trước khi xẹp. Cách nghĩ này đôi khi được gọi là chờ "người mua sau trả cao hơn": không cần tài sản đáng giá, chỉ cần có người sau sẵn sàng trả nhiều hơn mình.
Vấn đề là không ai biết đợt sốt giá kết thúc lúc nào. Người rút sớm thì tiếc vì giá còn lên tiếp; người ở lại thì có thể kẹt. Thêm vào đó, nhìn hàng xóm lời là một áp lực thật: người đứng ngoài thấy mình bị bỏ lại, và áp lực đó đẩy cả những người thận trọng vào cuộc ở giai đoạn muộn nhất, khi rủi ro cao nhất.
Cũng có những lý do đúng mà vẫn gây ra bong bóng: lãi vay thấp làm việc vay để mua trở nên rẻ, tin tốt có thật về một ngành làm người ta ngoại suy quá xa. Bong bóng hiếm khi bắt nguồn từ một trò lừa; nó thường bắt nguồn từ một câu chuyện có phần đúng, bị kéo dài quá điểm hợp lý.
Phong trào săn lan đúng tới đâu, từ đâu phải bỏ
Chậu lan minh hoạ đúng cơ chế: giá rời xa giá trị sử dụng, được giữ bằng dòng người mua để bán lại, phình nhanh hơn khi có tiền vay, và xẹp khi người mua mới cạn.
Hình ảnh gãy ở chỗ giá trị cơ bản của chậu lan khá dễ đoán: hỏi người mê lan là biết. Với nhà đất, cổ phiếu hay một công ty mới, giá trị cơ bản phụ thuộc lợi nhuận, tiền thuê, tốc độ lớn lên trong nhiều năm tới, nên rất khó đo. Vì thế, đang ở giữa đợt sốt giá, gần như không ai chứng minh chắc được đó là bong bóng; thường chỉ khi giá đã rơi người ta mới gọi tên được. Không phải mọi đợt giá tăng mạnh đều là bong bóng: có khi giá trị cơ bản thật sự đã tăng.
Hình ảnh còn gãy ở quy mô hậu quả. Phong trào săn lan xẹp thì vài nhà trong xóm thiệt. Bong bóng lớn liên quan tới tiền vay ngân hàng thì khi xẹp, nợ xấu lan sang hệ thống cho vay, ảnh hưởng tới cả những người chưa từng mua chậu lan nào. Bài này không đánh giá thị trường cụ thể nào đang ở giai đoạn nào.
Những hiểu lầm hay gặp về bong bóng
Giá tăng nhanh là bong bóng. Giá có thể tăng nhanh vì giá trị cơ bản thật sự tăng. Bong bóng là khi khoảng chênh với giá trị cơ bản được giữ chủ yếu bằng niềm tin bán lại được giá cao hơn.
Bong bóng vỡ thì tiền biến mất. Phần lớn tiền đã chuyển sang tay người bán sớm. Cái biến mất là giá trị trên giấy của những người còn giữ tài sản, và khả năng trả nợ của những người đã vay.
Người mua trong bong bóng đều thiếu hiểu biết. Nhiều người biết giá quá cao nhưng tin mình sẽ rút kịp. Bong bóng là chuyện của động cơ và thời điểm, không chỉ của hiểu biết.
Có thể biết chắc lúc nào bong bóng vỡ. Không ai biết chắc, vì không đo được bao nhiêu người mua mới còn lại. Đó là lý do bài viết không dự báo.
Bong bóng hay bị nhầm với những khái niệm nào
Năm khái niệm dưới đây hay đi cùng chữ bong bóng trên tin tức:
| Khái niệm | Trong xóm lan | Khác bong bóng ở chỗ |
|---|---|---|
| Bong bóng tài sản | Giá 8 triệu cho chậu đáng ngắm 1 triệu, giữ bằng người mua sau | (gốc so sánh) Giá rời xa giá trị, tự nuôi bằng kỳ vọng |
| Đầu cơ | Mua lan để chờ bán lại | Là một hành vi; có đầu cơ mà không có bong bóng |
| Lạm phát | Mọi thứ trong xóm đều lên giá, cả gạo lẫn lan | Giá chung tăng, không chỉ một loại tài sản |
| Tăng giá do giá trị thật | Giống lan mới đẹp hơn, nhiều người mê hơn | Giá trị cơ bản tăng, giá đi theo |
| Lừa đảo kiểu đa cấp | Có người tổ chức, hứa trả lời cố định lấy từ tiền người sau | Có kẻ chủ mưu thiết kế; bong bóng thường tự phát |
Cặp hay nhầm nhất là bong bóng và lừa đảo kiểu đa cấp. Cả hai đều dựa vào tiền của người đến sau, nhưng bong bóng thường không có ai đứng sau thiết kế, còn mô hình lừa đảo thì có người tổ chức và hứa hẹn. Nếu một cơ hội hứa lời cố định cao mà không rõ tiền lời từ đâu ra, nên báo cơ quan chức năng và tìm thông tin chính thức.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi người nhà hỏi "bong bóng là gì mà báo nói hoài", ba câu sau là đủ, dùng đúng hình ảnh chậu lan:
Một. Bong bóng là khi người ta mua một thứ không phải để dùng, mà để bán lại cho người sau với giá cao hơn, nên giá lên cao hơn hẳn giá trị thật.
Hai. Giá chỉ đứng được khi còn người mua mới; hết người mua thì không còn gì đỡ, giá rơi rất nhanh.
Ba. Người mua muộn, nhất là người mua bằng tiền vay, là người thiệt nặng nhất.
Ba câu này không giúp đoán được thị trường nào sắp xẹp, và không ai đoán chắc được điều đó. Chúng chỉ giúp nhận ra cơ chế khi nghe ai đó nói "mua đi, giá còn lên", và hiểu vì sao câu ấy, tự nó, không phải là lý do mua. Muốn kiểm lại, cứ hỏi ngược một câu: nếu ngày mai không ai mua lại nữa, thứ này còn đáng bao nhiêu với chính mình?
Câu hỏi thường gặp
Bong bóng có phải lúc nào cũng vỡ không?
Theo định nghĩa, khoảng chênh giữa giá và giá trị chỉ được giữ bằng người mua mới, nên khó kéo dài mãi. Nhưng có khi bong bóng không vỡ đột ngột mà xì dần, giá đứng yên nhiều năm trong khi giá trị cơ bản dần đuổi kịp.
Làm sao biết đang ở trong bong bóng?
Không có cách chắc chắn. Những dấu hiệu hay được nhắc là nhiều người mua vì giá đang lên chứ không vì công dụng, nhiều tiền vay đổ vào và câu chuyện "lần này khác". Đó là dấu hiệu để thận trọng, không phải bằng chứng.
Vì sao vay tiền làm bong bóng lớn hơn?
Vì tiền vay cho phép người mua trả giá cao hơn khả năng của chính họ. Khi giá rơi, khoản nợ vẫn nguyên, nên người vay buộc phải bán, làm giá rơi nhanh hơn.
Giá trị cơ bản là gì?
Là giá trị một tài sản mang lại nếu giữ để dùng: tiền thuê của căn nhà, lợi nhuận của công ty, niềm vui ngắm của chậu lan. Ước lượng nó luôn có sai số, nhất là với tài sản mới.
Bong bóng có gây hại cho người không tham gia không?
Có thể. Khi bong bóng lớn gắn với nhiều khoản vay, lúc xẹp làm nợ xấu tăng, cho vay khó hơn, chi tiêu giảm, ảnh hưởng tới việc làm và kinh doanh của cả những người đứng ngoài.
Đầu cơ có xấu không?
Đầu cơ là mua để hưởng chênh lệch giá, tự thân không phải điều xấu và có khi giúp thị trường có người mua bán. Nó thành vấn đề khi đám đông đầu cơ đẩy giá rời xa giá trị và dùng nhiều tiền vay.