PhucTap.comPhức Tạp
Tiền, lạm phát và tỷ giá

Siêu lạm phát giải thích dễ hiểu: khi đồng tiền thành củ khoai nóng không ai muốn cầm

Siêu lạm phát là lúc giá tăng nhanh tới mức ai nhận tiền cũng vội tiêu ngay, như cầm củ khoai nóng. Cơ chế vòng xoáy, ví dụ số giả định và các hiểu lầm.

Hands quickly passing a steaming roasted sweet potato from one person to another over a charcoal brazier in a courtyard, close-up, warm afternoon light

Siêu lạm phát là tình trạng giá cả tăng nhanh đến mức tính theo tháng, theo tuần, thậm chí theo ngày, khiến đồng tiền mất gần hết vai trò cất giữ giá trị. Ai nhận được tiền cũng muốn tiêu ngay trước khi nó mất giá thêm, giống như cầm củ khoai vừa nướng: nóng quá, phải chuyền tay ngay. Chính việc ai cũng vội tiêu lại làm giá tăng nhanh hơn nữa.

Người ta gặp chữ siêu lạm phát trong sách lịch sử, trong những bức ảnh người dân xách cả bao tiền đi mua bánh mì, hoặc trong tin tức về nơi nào đó phải đổi tiền mới, bỏ bớt các số 0. Câu hỏi hay đi kèm là: sao giá có thể tăng tới mức ấy, và cái gì làm nó dừng lại? Bài này dùng hình ảnh củ khoai nóng để giải thích cơ chế, không bàn trường hợp của một nước cụ thể nào và không bình luận chính sách.

Củ khoai nóng chuyền tay: dựng hình ảnh

Hình dung một nhóm người ngồi quanh bếp than ngoài sân, củ khoai vừa vùi xong được chuyền qua tay nhau. Khoai bình thường thì ai cầm cũng thong thả. Nhưng nếu khoai nóng bỏng tay, mỗi người chỉ muốn đẩy nó cho người bên cạnh càng nhanh càng tốt. Không ai giữ, củ khoai bay vòng quanh nhóm với tốc độ chóng mặt. Đồng tiền trong siêu lạm phát cũng thế:

Quanh bếp thanTrong nền kinh tếÝ nghĩa
Củ khoaiĐồng tiềnThứ được chuyền tay
Độ nóng của khoaiTốc độ mất giá của tiềnCàng nóng càng không ai muốn cầm lâu
Đẩy khoai sang người bên cạnhTiêu tiền ngay khi nhậnĐổi tiền lấy hàng, ngoại tệ, vàng
Khoai bay vòng nhanh hơnTốc độ quay vòng của tiền tăngCùng lượng tiền tạo ra nhiều lượt mua hơn
Người ta đeo găng, chuyển sang cầm thứ khácNgười dân dùng ngoại tệ, hàng hoá thay tiềnĐồng tiền mất chỗ đứng

Điểm mấu chốt của hình ảnh: trong lạm phát thông thường, người ta vẫn sẵn lòng cầm tiền vài tuần, vài tháng. Trong siêu lạm phát, chính thời gian cầm tiền trở thành thứ gây thiệt, nên hành vi của cả xã hội đổi hẳn.

Máy chạy thế nào: vòng xoáy tự tăng tốc

Siêu lạm phát hiếm khi đến từ một cú đánh duy nhất. Nó thường là một vòng lặp, mỗi vòng quay nhanh hơn vòng trước:

  1. Khoản chi lớn hơn khoản thu mà không có nguồn bù. Ngân sách thiếu hụt nặng, không vay thêm được, và phải in tiền để chi tiêu. Đây là điểm khởi đầu được nhắc nhiều trong sách kinh tế.
  2. Tiền tăng nhanh hơn hẳn hàng hoá. Như phiên chợ có số gạo cố định, giá phải lên khi tiền đổ vào quá nhanh.
  3. Người dân bắt đầu ngại cầm tiền. Thấy giá tăng nhanh, người ta tiêu ngay khi nhận lương, mua bất cứ thứ gì giữ được giá. Tốc độ quay vòng của tiền tăng vọt, đẩy giá lên thêm dù lượng tiền chưa tăng nữa.
  4. Thuế thu về đã mất giá. Thuế tính trên thu nhập tháng trước, thu vào tháng sau, khi đó tiền đã mất giá nhiều. Nguồn thu thật sự của nhà nước teo lại, khoảng hụt ngân sách càng lớn.
  5. Lại in thêm tiền để bù. Vòng lặp quay trở lại bước đầu, mỗi vòng cần in nhiều hơn vòng trước để mua được cùng một lượng hàng.
  6. Đồng tiền mất vai trò. Giá được niêm yết bằng ngoại tệ hoặc đổi theo giờ, người ta đổi hàng lấy hàng, tiền chỉ còn dùng cho những giao dịch bắt buộc.

Vòng lặp này giải thích vì sao siêu lạm phát khó dừng bằng biện pháp nhỏ: phải cắt được chỗ thiếu hụt ở bước đầu và lấy lại niềm tin ở bước ba cùng lúc. Các cuộc thoát khỏi siêu lạm phát được ghi lại trong lịch sử thường đi kèm thay đổi lớn về cả ngân sách lẫn đồng tiền.

Ví dụ giả định: giá tăng 50% mỗi tháng thì một năm ra sao

Một ngưỡng hay được dùng trong sách kinh tế để gọi là siêu lạm phát là giá tăng khoảng 50% mỗi tháng. Lấy ví dụ giả định với đúng tốc độ đó để thấy nó đáng sợ thế nào.

Một ổ bánh mì đầu năm giá 10 nghìn. Sau một tháng: 10 nhân 1,5 bằng 15 nghìn. Sau hai tháng: 15 nhân 1,5 bằng 22,5 nghìn. Sau bốn tháng: giá gấp 1,5 mũ 4, khoảng 5,06 lần, tức khoảng 50,6 nghìn. Sau tám tháng: 5,06 nhân 5,06, khoảng 25,6 lần, tức khoảng 256 nghìn. Sau mười hai tháng: 25,6 nhân 5,06, khoảng 130 lần, ổ bánh mì khoảng 1,3 triệu đồng.

Tính theo ngày cho dễ hình dung: tăng 50% mỗi tháng tương đương khoảng 1,4% mỗi ngày, vì 1,014 mũ 30 xấp xỉ 1,5. Giá ổ bánh buổi sáng và buổi chiều đã có thể khác nhau.

Giờ xét người làm công nhận lương 3 triệu vào ngày đầu tháng. Nếu tiêu ngay hôm đó, 3 triệu mua được 3 triệu tiền hàng theo giá đầu tháng. Nếu để tới cuối tháng mới tiêu, giá đã gấp 1,5 lần, 3 triệu chỉ mua được lượng hàng mà đầu tháng giá 3 chia 1,5 bằng 2 triệu. Chậm một tháng mất một phần ba sức mua. Không ai muốn cầm củ khoai đó tới cuối tháng.

Vì vậy trong siêu lạm phát, người ta đòi trả lương theo tuần, theo ngày, và chạy ra chợ ngay khi cầm tiền. Hành vi đó, như đã nói ở phần cơ chế, lại làm giá tăng nhanh thêm.

Chỗ hình ảnh củ khoai nóng không còn đúng

Củ khoai nóng nắm đúng tâm lý không muốn cầm tiền, nhưng có vài chỗ phải dừng hình ảnh lại.

Thứ nhất, khoai nguội dần theo thời gian, còn tiền trong siêu lạm phát thì ngày càng nóng hơn. Cơ chế vòng xoáy làm tình hình tự xấu đi chứ không tự dịu xuống nếu không có thay đổi từ gốc.

Thứ hai, củ khoai có giá trị tự thân, ăn được. Tờ tiền mất giá thì không còn dùng vào việc gì khác. Đó là lý do người dân quay sang những thứ có giá trị tự thân hoặc được nhiều nơi chấp nhận hơn.

Thứ ba, quanh bếp than ai cũng cầm khoai một lúc như nhau. Trong siêu lạm phát, thiệt hại không chia đều. Người có thu nhập cố định, người lớn tuổi sống bằng khoản dành dụm bằng tiền mặt, người không có cách nào đổi tiền ra thứ khác chịu nặng nhất. Người đang mắc nợ một khoản cố định bằng nội tệ lại thấy khoản nợ nhẹ đi. Hình ảnh trò chơi chuyền tay che mất sự bất công này.

Những hiểu lầm hay gặp về siêu lạm phát

"Đổi tiền mới, bỏ bớt ba số 0 là chữa được siêu lạm phát." Bỏ số 0 chỉ là đổi đơn vị đo, giống đổi từ đếm bằng gam sang đếm bằng kilôgam. Nếu nguyên nhân gốc như thiếu hụt ngân sách và in tiền vẫn còn, số 0 sẽ mọc lại. Đổi tiền chỉ có tác dụng khi đi cùng thay đổi ở gốc.

"Lạm phát cao nào rồi cũng thành siêu lạm phát." Phần lớn các đợt lạm phát cao không trượt tới mức siêu lạm phát. Siêu lạm phát cần một chuỗi điều kiện đặc biệt, thường là thiếu hụt ngân sách rất lớn được bù bằng in tiền kéo dài và niềm tin vào đồng tiền sụp đổ.

"Siêu lạm phát là do con buôn đầu cơ." Đầu cơ, tích trữ có thể làm tình hình tệ hơn, nhưng là triệu chứng của việc mọi người không muốn giữ tiền, không phải nguồn gốc. Bắt con buôn không ngăn được giá khi tiền vẫn đổ vào quá nhanh.

"Tăng lương thật nhanh là theo kịp." Lương điều chỉnh luôn chậm hơn giá. Ngay cả khi lương tăng hằng tuần, khoảng trễ vài ngày đã đủ mất một phần sức mua, như phép tính ở trên.

Siêu lạm phát và những khái niệm hay bị nhầm

Các chữ dưới đây hay được dùng lẫn trên báo chí và mạng xã hội:

Khái niệmNghĩaKhác siêu lạm phát ở đâu
Lạm phát vừa phảiGiá tăng chậm, ổn định qua các nămNgười ta vẫn sẵn lòng cầm tiền
Lạm phát phi mãGiá tăng ở mức hai, ba con số mỗi nămRất cao nhưng tiền vẫn còn dùng được
Siêu lạm phátGiá tăng theo tháng ở mức rất cao, có ngưỡng hay dùng khoảng 50% một thángĐồng tiền gần như mất vai trò
Đổi tiền, bỏ số 0Đổi đơn vị tính, ví dụ 1.000 đồng cũ ăn 1 đồng mớiChỉ đổi thước đo, không chữa nguyên nhân
Phá giá tiền tệĐồng tiền rẻ đi so với ngoại tệChuyện tỷ giá, có thể đi kèm hoặc không

Ranh giới giữa lạm phát phi mã và siêu lạm phát không có vạch kẻ tuyệt đối; các ngưỡng là quy ước của người nghiên cứu. Điều quan trọng hơn con số là hành vi: khi đông đảo người dân không còn muốn giữ đồng tiền của nước mình, đó là dấu hiệu đồng tiền đã thành củ khoai nóng.

Nói lại cho người nhà trong ba câu

Khi con thấy bức ảnh người xách bao tiền đi mua bánh mì trong sách sử và hỏi chuyện gì vậy, có thể kể:

Ở đó giá tăng nhanh tới mức cầm tiền đến chiều là đã mua được ít hơn buổi sáng, nên ai có tiền cũng phải tiêu ngay, như cầm củ khoai nóng phải chuyền đi liền. Mọi người cùng vội tiêu thì giá lại tăng nhanh hơn nữa. Nguyên nhân sâu xa thường là nhà nước tiêu nhiều hơn thu rồi in tiền để bù, và muốn dừng thì phải sửa từ chỗ đó.

Nếu con hỏi tiếp có nên lo chuyện đó không, câu trả lời trung thực là: siêu lạm phát là hiện tượng hiếm, cần một chuỗi điều kiện rất đặc biệt mới xảy ra. Bài này không dự báo gì về giá cả hay đồng tiền nào; mục đích chỉ là hiểu vì sao trong lịch sử từng có những bức ảnh như vậy.

Câu hỏi thường gặp

Siêu lạm phát là gì nói ngắn gọn?

Là khi giá cả tăng cực nhanh, tính theo tháng ở mức rất cao, khiến không ai muốn giữ tiền và đồng tiền gần như mất vai trò cất giữ giá trị. Một ngưỡng hay dùng trong sách là khoảng 50% mỗi tháng.

Vì sao siêu lạm phát xảy ra?

Thường bắt đầu khi ngân sách thiếu hụt nặng và được bù bằng in tiền kéo dài. Giá tăng làm người dân vội tiêu, tiền quay vòng nhanh hơn, thuế thu về mất giá, khoảng hụt lớn thêm và phải in nhiều hơn.

Đổi tiền bỏ số 0 có chữa được siêu lạm phát không?

Tự nó thì không. Bỏ số 0 chỉ là đổi đơn vị tính. Nếu nguyên nhân gốc chưa được xử lý, giá lại tăng và số 0 lại xuất hiện sau một thời gian.

Lạm phát phi mã khác siêu lạm phát thế nào?

Lạm phát phi mã là giá tăng rất cao, ở mức hai hoặc ba con số mỗi năm, nhưng tiền vẫn còn được dùng. Siêu lạm phát là mức cao hơn hẳn, tính theo tháng, khiến đồng tiền mất chỗ đứng.

Ai chịu thiệt nhiều nhất trong siêu lạm phát?

Người có thu nhập cố định, người giữ khoản dành dụm bằng tiền mặt, người lớn tuổi sống bằng lương hưu không được điều chỉnh kịp. Người đang nợ một khoản cố định bằng nội tệ lại thấy khoản nợ nhẹ đi.

Vì sao người dân lại vội tiêu tiền khi giá tăng nhanh?

Vì giữ tiền càng lâu thì càng mua được ít hàng. Khi giá tăng vài phần trăm mỗi ngày, chậm một tuần đã mất một phần đáng kể sức mua, nên tiêu ngay là phản ứng hợp lý của từng người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138