Đồng tiền mạnh lên hay yếu đi so với ngoại tệ đều không tốt hay xấu cho tất cả mọi người. Đồng nội tệ yếu đi giúp người bán hàng ra nước ngoài và người nhận tiền gửi từ nước ngoài, nhưng làm khổ người mua hàng nhập, người đi học, đi chữa bệnh ở nước ngoài và người nợ bằng ngoại tệ. Đồng nội tệ mạnh lên thì đảo ngược. Giống chiếc bập bênh: đầu này lên thì đầu kia xuống.
Trong tin tức, "đồng tiền mất giá" nghe như tin xấu, "đồng tiền lên giá" nghe như tin tốt. Thực tế thì cùng một bản tin, chủ xưởng may xuất khẩu đọc thấy vui, người đang đóng học phí cho con ở nước ngoài đọc thấy lo. Bài này dùng hình ảnh chiếc bập bênh ở sân trường để đặt từng nhóm người vào đúng đầu của nó, tính thử bằng số giả định, rồi chỉ ra chỗ hình ảnh quá đơn giản. Bài không phán đồng tiền nên mạnh hay yếu, cũng không bàn chính sách cụ thể nào.
Chiếc bập bênh hai đầu: ai ngồi ở đâu
Hình dung chiếc bập bênh ở sân trường. Trục giữa là tỷ giá. Một đầu là những người mang ngoại tệ về, đầu kia là những người phải mua ngoại tệ. Khi đồng nội tệ yếu đi, tức mỗi đô la đổi được nhiều đồng hơn, đầu "mang ngoại tệ về" được nâng lên vì mỗi đô la của họ đổi được nhiều tiền hơn, còn đầu "phải mua ngoại tệ" chúi xuống vì phải bỏ nhiều tiền hơn. Đồng nội tệ mạnh lên thì ngược lại.
| Đầu bập bênh | Ai ngồi ở đó | Khi nội tệ yếu đi | Khi nội tệ mạnh lên |
|---|---|---|---|
| Mang ngoại tệ về | Xưởng xuất khẩu nông sản, đồ gỗ, may mặc | Mỗi lô hàng đổi được nhiều tiền đồng hơn | Đổi được ít tiền đồng hơn |
| Mang ngoại tệ về | Gia đình nhận tiền gửi từ người thân ở nước ngoài | Cùng số ngoại tệ đổi ra nhiều tiền hơn | Đổi ra ít tiền hơn |
| Mang ngoại tệ về | Cơ sở đón khách du lịch nước ngoài | Giá ở đây rẻ hơn với khách | Đắt hơn với khách |
| Phải mua ngoại tệ | Cửa hàng bán hàng nhập khẩu, xưởng dùng nguyên liệu nhập | Chi phí tăng | Chi phí giảm |
| Phải mua ngoại tệ | Gia đình đóng học phí, viện phí ở nước ngoài, người đi du lịch nước ngoài | Phải bỏ thêm tiền đồng | Đỡ tốn hơn |
| Phải mua ngoại tệ | Doanh nghiệp đang nợ bằng ngoại tệ | Khoản nợ tính ra tiền đồng phình to | Khoản nợ nhẹ đi |
Bảng này cho thấy câu hỏi "đồng tiền yếu là tốt hay xấu" thiếu một vế. Câu hỏi đúng là: tốt hay xấu cho ai, và người đó đang ngồi ở đầu nào của bập bênh.
Máy chạy thế nào: tỷ giá đi từ trục bập bênh tới bữa cơm
Tác động của tỷ giá không dừng ở người trực tiếp đổi tiền. Nó lan qua nhiều khâu:
- Giá hàng xuất khẩu tính bằng ngoại tệ thay đổi. Khi nội tệ yếu, xưởng xuất khẩu có thể giữ giá tiền đồng mà hạ giá bằng ngoại tệ để cạnh tranh, hoặc giữ giá ngoại tệ và thu thêm tiền đồng.
- Giá hàng nhập khẩu tính bằng tiền đồng thay đổi. Nội tệ yếu thì xăng dầu, thuốc, máy móc, linh kiện nhập về đắt lên khi quy ra tiền đồng.
- Chi phí sản xuất trong nước đổi theo. Rất nhiều hàng "sản xuất trong nước" dùng nguyên liệu, máy móc nhập. Xưởng xuất khẩu được lợi ở đầu bán nhưng có thể chịu thiệt ở đầu mua nguyên liệu.
- Giá cả trong nước nhích theo. Hàng nhập đắt lên làm mặt bằng giá trong nước tăng một phần. Tác động mạnh hay nhẹ tuỳ nền kinh tế phụ thuộc vào hàng nhập bao nhiêu.
- Các khoản nợ ngoại tệ nặng nhẹ theo. Doanh nghiệp, tổ chức có khoản nợ bằng ngoại tệ phải trả nhiều tiền đồng hơn khi nội tệ yếu, có thể ảnh hưởng tới việc làm và đầu tư của họ.
Vì có nhiều khâu, cùng một mức thay đổi tỷ giá có thể có lợi ròng cho một ngành và thiệt ròng cho ngành khác, và ngay trong một gia đình cũng có người được người mất.
Ví dụ giả định: một xưởng cà phê, một gia đình du học, một doanh nghiệp nợ đô la
Ví dụ giả định, số tròn. Đầu năm 1 đô la bằng 25.000 đồng, cuối năm bằng 26.000 đồng, tức nội tệ yếu đi khoảng 4%.
Xưởng cà phê bán một tấn ra nước ngoài giá 2.000 đô la. Đầu năm thu 2.000 nhân 25.000 bằng 50 triệu đồng; cuối năm thu 2.000 nhân 26.000 bằng 52 triệu đồng. Thêm 2 triệu đồng cho mỗi tấn. Nhưng nếu xưởng phải nhập phân bón, bao bì trị giá 400 đô la cho mỗi tấn, chi phí phần này tăng từ 400 nhân 25.000 bằng 10 triệu lên 400 nhân 26.000 bằng 10,4 triệu, thêm 0,4 triệu. Lợi ròng của xưởng là 2 trừ 0,4 bằng 1,6 triệu mỗi tấn.
Gia đình đóng học phí cho con 10.000 đô la một năm. Đầu năm cần 250 triệu đồng, cuối năm cần 260 triệu đồng. Thêm 10 triệu đồng cho cùng một năm học.
Một doanh nghiệp nợ 100.000 đô la. Đầu năm khoản nợ tương đương 100.000 nhân 25.000 bằng 2,5 tỷ đồng; cuối năm tương đương 2,6 tỷ đồng. Doanh nghiệp không vay thêm đồng nào mà khoản nợ tính bằng tiền đồng đã tăng 100 triệu.
Nếu tỷ giá đi theo chiều ngược lại, từ 25.000 xuống 24.000, mọi dấu đảo ngược: xưởng cà phê thu ít hơn, gia đình du học đỡ tiền hơn, doanh nghiệp nợ đô la nhẹ gánh hơn. Không có chiều nào làm tất cả cùng vui.
Chỗ hình ảnh bập bênh không còn đúng
Bập bênh giúp thấy ai lên ai xuống, nhưng nó đơn giản hơn thực tế ở mấy điểm.
Thứ nhất, bập bênh chỉ có hai đầu, ai cũng ngồi một đầu. Trên thực tế nhiều người ngồi cả hai đầu cùng lúc, như xưởng cà phê trong ví dụ vừa bán ra ngoại tệ vừa mua vào nguyên liệu nhập. Kết quả cuối cùng là lợi hay thiệt ròng, không phải lên hoặc xuống tuyệt đối.
Thứ hai, bập bênh nghiêng ngay lập tức. Tác động của tỷ giá đến dần: hợp đồng xuất khẩu đã ký giá cũ, hàng nhập đã về kho với giá cũ, giá bán lẻ đổi chậm. Có khi phải nhiều tháng mới thấy hết.
Thứ ba, bập bênh không cho biết vì sao nó nghiêng. Tỷ giá thay đổi vì những lý do rất khác nhau, và chính lý do đó ảnh hưởng tới nền kinh tế nhiều không kém bản thân tỷ giá. Đồng tiền yếu đi vì hàng xuất khẩu kém đi là chuyện khác hẳn đồng tiền yếu đi vì nhu cầu nhập máy móc để mở rộng sản xuất.
Thứ tư, chữ "mạnh" và "yếu" gợi cảm giác thắng thua. Trong kinh tế, đó chỉ là chiều thay đổi của một mức giá. Đồng tiền mạnh không đồng nghĩa nền kinh tế khoẻ, và đồng tiền yếu đi chút ít không đồng nghĩa sắp có khủng hoảng.
Những hiểu lầm hay gặp
"Đồng tiền mạnh là dấu hiệu đất nước giàu." Mức tỷ giá và mức giàu có là hai chuyện khác nhau. Có những nước giàu có đồng tiền mà một đơn vị ngoại tệ đổi được rất nhiều đơn vị nội tệ. Điều đáng quan tâm là sự ổn định và nguyên nhân thay đổi.
"Đồng tiền yếu luôn tốt cho xuất khẩu." Tốt cho phần doanh thu, nhưng nếu ngành đó dùng nhiều nguyên liệu nhập thì phần chi phí cũng tăng. Lợi ích ròng có thể nhỏ hơn nhiều so với cảm nhận ban đầu.
"Tỷ giá chỉ ảnh hưởng người đi nước ngoài." Xăng dầu, thuốc, linh kiện điện thoại, thức ăn chăn nuôi nhập khẩu đều quy giá theo tỷ giá. Người chưa từng cầm ngoại tệ vẫn chịu tác động qua giá cả trong nước.
"Nhà nước muốn đồng tiền mạnh hay yếu tuỳ ý." Cơ quan quản lý có công cụ tác động tới tỷ giá, nhưng luôn phải cân nhắc giữa các nhóm ở hai đầu bập bênh và giữa tỷ giá với giá cả trong nước. Cách cân nhắc ấy là chuyện chính sách, bài này không bình luận.
Những khái niệm hay bị nhầm với "đồng tiền mạnh, yếu"
Báo chí dùng nhiều chữ cho cùng một hiện tượng, và một chữ cho nhiều hiện tượng:
| Khái niệm | Nghĩa | Phân biệt |
|---|---|---|
| Nội tệ yếu đi, mất giá so với ngoại tệ | Một đơn vị ngoại tệ đổi được nhiều nội tệ hơn | Là chuyện tỷ giá, đo với tiền nước khác |
| Nội tệ mất sức mua trong nước | Cùng số tiền mua được ít hàng hơn | Là chuyện lạm phát, đo với hàng trong nước |
| Phá giá | Cơ quan quản lý chủ động hạ giá nội tệ | Là một quyết định, khác dao động theo thị trường |
| Đồng tiền mạnh | Đồng tiền lên giá so với ngoại tệ | Không đồng nghĩa nền kinh tế khoẻ |
| Đồng tiền ổn định | Tỷ giá ít biến động | Thường được coi trọng hơn chuyện mạnh hay yếu |
Hai dòng đầu là cặp lẫn nhất. Một đồng tiền có thể vừa giữ tỷ giá khá ổn định vừa mất sức mua trong nước vì lạm phát, hoặc ngược lại. Khi nghe "tiền mất giá", nên hỏi lại: mất giá so với hàng hoá hay so với ngoại tệ.
Nói lại cho người nhà trong ba câu
Khi ông bà nghe tin đồng tiền mất giá và lo lắng hỏi, có thể giải thích:
Đồng tiền mạnh hay yếu giống chiếc bập bênh, đầu này lên thì đầu kia xuống. Tiền mình yếu đi thì người bán hàng ra nước ngoài, người nhận tiền con cháu gửi về được lợi, còn người mua hàng nhập, đóng học cho con ở nước ngoài thì phải trả thêm. Nên không có chuyện tốt cho tất cả hay xấu cho tất cả, mà phải xem mình ngồi ở đầu nào.
Câu hỏi tiếp theo hay gặp là "vậy nhà mình ngồi đầu nào". Cách tự trả lời: liệt kê các khoản thu và chi của nhà có dính tới ngoại tệ, trực tiếp hoặc qua giá hàng nhập. Phần lớn gia đình không làm xuất nhập khẩu thì ngồi gần trục giữa, chịu tác động chủ yếu qua giá cả trong nước. Bài này không đưa lời khuyên nên đổi hay giữ ngoại tệ.
Câu hỏi thường gặp
Đồng tiền mất giá có lợi cho ai?
Có lợi cho người mang ngoại tệ về như doanh nghiệp xuất khẩu, gia đình nhận tiền gửi từ nước ngoài, cơ sở đón khách du lịch quốc tế. Đồng thời gây thiệt cho người phải mua ngoại tệ như nhà nhập khẩu, người đi học, chữa bệnh ở nước ngoài.
Đồng tiền lên giá thì ai thiệt?
Người bán hàng ra nước ngoài và người nhận tiền gửi từ nước ngoài thu được ít tiền đồng hơn. Người mua hàng nhập và người nợ bằng ngoại tệ thì nhẹ gánh hơn.
Đồng tiền mạnh có phải là nền kinh tế mạnh?
Không nhất thiết. Mức tỷ giá phần nhiều do lịch sử đơn vị tiền và nhiều yếu tố khác. Sự ổn định và nguyên nhân khiến tỷ giá thay đổi nói lên nhiều điều hơn là chữ mạnh hay yếu.
Người không dùng ngoại tệ có bị ảnh hưởng bởi tỷ giá không?
Có, qua giá hàng nhập khẩu và hàng làm từ nguyên liệu nhập như xăng dầu, thuốc, linh kiện, thức ăn chăn nuôi. Mức ảnh hưởng tuỳ vào nền kinh tế phụ thuộc hàng nhập nhiều hay ít.
Vì sao doanh nghiệp nợ ngoại tệ sợ đồng nội tệ yếu?
Vì khoản nợ tính bằng ngoại tệ không đổi, nhưng quy ra tiền đồng thì tăng lên khi nội tệ yếu đi. Doanh nghiệp phải bỏ ra nhiều tiền đồng hơn để trả cùng một khoản nợ.
Mất giá so với ngoại tệ và lạm phát khác nhau thế nào?
Mất giá so với ngoại tệ là đổi được ít tiền nước ngoài hơn; lạm phát là mua được ít hàng trong nước hơn. Hai chuyện hay đi cùng nhau nhưng có thể diễn ra độc lập.