Chuyên mục
Khám phá nội dung theo từng chủ đề
Tiền, lạm phát và tỷ giá
Tiền là gì nếu không phải tờ giấy (lời hứa, sổ ghi nợ chung); vì sao in thêm tiền không làm cả nước giàu lên; lạm phát qua hình ảnh nồi canh thêm nước; sức mua và lương thực tế; giỏ hàng CPI như giỏ đi chợ của một nhà "trung bình"; lạm phát kỳ vọng tự nuôi nó thế nào; siêu lạm phát; tỷ giá như giá một món hàng tên là đô la; đồng tiền mạnh – yếu có lợi hại cho ai; dự trữ ngoại hối như két dự phòng của cả nước; mỗi bài một ví dụ số giả định và hiểu lầm hay gặp.
10 bài viếtLãi suất, vay nợ và tín dụng
Lãi suất là giá thuê tiền; vì sao vay dài hạn lãi khác ngắn hạn; lãi phẳng và dư nợ giảm dần qua hình ảnh trả nợ tiệm tạp hoá; lãi suất năm quy đổi (APR) và vì sao "lãi 1%/tháng" không phải 12%; ngân hàng tạo tiền khi cho vay (số nhân tiền); đòn bẩy như đòn gánh; trái phiếu như giấy nợ có thể bán lại và vì sao giá nó đi ngược lãi suất; điểm tín dụng như tiếng tăm ở xóm; lãi chồng lãi của nợ quá hạn; hụi họ đứng ở đâu so với vay ngân hàng (cơ chế, không pháp lý).
10 bài viếtBảo hiểm và chia sẻ rủi ro
Bảo hiểm như góp gạo thổi cơm chung: vì sao nhiều người góp ít đủ trả cho vài người gặp nạn; quy luật số đông nói nôm na; phí theo rủi ro (vì sao người trẻ – người già, xe mới – xe cũ khác phí); lựa chọn bất lợi và vì sao có khám sức khoẻ, thời gian chờ; rủi ro đạo đức và vì sao có đồng chi trả; tái bảo hiểm (bảo hiểm cho công ty bảo hiểm); công ty bảo hiểm sống bằng gì; bảo hiểm y tế toàn dân như quỹ chung; bảo hiểm khác tiết kiệm ở đâu; "rủi ro" và "bất định" khác nhau.
10 bài viếtThuế, ngân sách và tiền chung
Thuế như quỹ lớp, ngân sách như sổ chi tiêu của cả nhà lớn; thuế trực thu và gián thu: ai đưa tiền, ai thật sự chịu; thuế luỹ tiến bậc thang và hiểu lầm "lên bậc là mất hết"; thuế tiêu thụ đặc biệt và vì sao đánh thuế để giảm dùng (thuốc lá, rượu bia, đồ uống có đường — nguyên lý); thuế, phí, lệ phí khác nhau ở đâu; khấu trừ tại nguồn như thu hộ; thâm hụt ngân sách và nợ công khác nhau; tiền chung chia về địa phương thế nào; vì sao giảm thuế không phải lúc nào cũng làm giá giảm.
10 bài viếtDoanh nghiệp, cổ phần và thị trường vốn
Cổ phần như góp vốn mở quán phở; công ty trách nhiệm hữu hạn — "hữu hạn" là hạn ở đâu; lợi nhuận và dòng tiền khác nhau (quán lãi mà vẫn hết tiền); khấu hao như chia giá chiếc xe cho từng năm; vốn hoá thị trường; cổ tức; chỉ số chứng khoán như điểm trung bình cả lớp; phá sản và giải thể; định giá doanh nghiệp bằng "mấy năm lời"; sáp nhập; biên lợi nhuận; bong bóng tài sản.
10 bài viếtCon số, tỷ lệ và xác suất trong đời sống
Rủi ro tương đối và tuyệt đối ("giảm 50% nguy cơ" nghĩa là gì); xét nghiệm dương tính mà vẫn có thể không mắc (xác suất có điều kiện qua 1.000 người giả định); sai số khảo sát và cỡ mẫu như nếm nồi canh; kỳ vọng và vì sao "càng mua càng gần trúng" là sai; tăng trưởng hàm mũ như bèo phủ ao; trung bình cộng của tỷ lệ; phần trăm tăng rồi giảm không về chỗ cũ; xác suất mưa 70% nghĩa là gì; sự trùng hợp hiếm mà không lạ; mẫu thiên lệch người sống sót.
10 bài viếtCơ thể người vận hành ra sao
Đường huyết và insulin như chìa khoá mở cửa kho; huyết áp như áp lực trong vòi nước tưới; cholesterol tốt – xấu như xe chở hàng hai chiều; calo như tiền điện của cơ thể; trao đổi chất cơ bản; nhịp sinh học như đồng hồ trong người; gen, ADN như sách nấu ăn; vì sao cơ mỏi và chuột rút; nước và điện giải; giấc ngủ dọn rác cho não (nguyên lý).
10 bài viếtKhoa học trong nhà và ngoài đường
Hiện tượng gặp hằng ngày giải thích bằng cơ chế: điện áp – dòng điện – công suất qua ống nước; vì sao aptomat nhảy; lò vi sóng làm nóng thế nào; nồi áp suất nấu nhanh vì sao; tủ lạnh "bơm nhiệt" ra ngoài; quán tính và dây an toàn – mũ bảo hiểm; ma sát và phanh; vì sao nước sôi ở trên núi khác dưới đồng bằng; phóng xạ và bức xạ khác nhau; El Nino – La Nina nói nôm na.
10 bài viếtCông nghệ số chạy thế nào
Điện toán đám mây như gửi đồ ở kho thuê; mã hoá đầu cuối như hộp khoá chỉ người nhận mở được; băm mật khẩu như xay thịt không đảo ngược được; xác thực hai lớp như chìa khoá + vân tay; sổ cái phân tán (blockchain) như sổ hụi ai cũng giữ một bản; GPS định vị bằng ba vệ tinh; sóng di động 4G – 5G và trạm phát; nén ảnh, nén nhạc bỏ bớt gì; cookie và theo dấu quảng cáo; thuật toán đề xuất vì sao "biết" bạn thích gì.
10 bài viếtNguyên lý pháp lý nền tảng
Khái niệm nền mà luật nào cũng dựa vào: suy đoán vô tội; nghĩa vụ chứng minh thuộc về ai; pháp nhân là "người giả" do luật dựng nên; năng lực pháp luật và năng lực hành vi; đại diện và uỷ quyền; luật không hồi tố; luật chung và luật chuyên ngành, luật sau và luật trước (văn bản nào thắng khi vênh nhau); lỗi cố ý và vô ý; bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng; hoà giải – trọng tài – toà án khác nhau; án lệ.
10 bài viết